Документы



Қадим дунё космологияси icon

Қадим дунё космологияси

НазваниеҚадим дунё космологияси
Дата20.05.2013
Размер59.84 Kb.
ТипДокументы
скачать

Қадим дунё космологияси

Режа:

  1. Қадим Миср, Хитой ва Вавилонда олам тузилиши щақидаги тасаввурлар

  2. Греция илмий мактаблари. Астрономия сощасида фикрлар

  3. Эллинистик астрономия

  4. Аристотель космологияси

  5. Гиппарх ва Птолемейнинг геоцентрик назарияси

  6. Эпициклик назария асосида планеталарнинг щаракатини тушунтириш


Олам тузилиш ҳақидаги дастлабки тасаввурлар, жуда қадим замонда, эрамиздан олдин бир неча мингинчи йилларда, ҳали бирор бир давлат шаклланмасдан аввал вужудга келган эди. Ўшанда олам, бутун борлиқ йўқ нарсадан яратилган деган тушунча ҳукмронлик қиларди. Кишилар табиат ҳодисалари қандай кузатилса, шундайлигича ҳақиқат сифатида қабул қилардилар.

Жамият ривожланишининг дастлабки босқичларидаёқ айрим осмон жисмлари (Қуёш ва Ой), юлдузлар осмони ва унинг айланиши, кишилар ҳаётида ва олам тузилиши ва унинг келиб чиқиши ҳақидаги тасаввурларнинг ривожланишида алоҳида аҳамият касб этди. Дехқончиликнинг ишларида осмон щодисалари ва ердаги щодисалар (тун ва куннинг алмашиниши, йил фасллари) орасидаги боғланишларни аниқлаш - муҳим омиллардан бўлиб хизмат қилди.

Қулдорчилик жамиятининг шаклланиши, Қадим Миср, Вавилон, Хитойда қулдорчилик монархларининг вужудга келиши билан ишлаб чиқариш кучларининг ривожланиши, осмон щодисалари билан яқиндан танишиш орқалигина ҳал қилиш мумкин бўлган талай масалаларни қўйди.

Кўп асрлар давомида, Миср ва Вавилонда осмонни кузатиш ва унинг ҳодисаларини шарщлаш хуқуқига фақат рухонийлардан чиққан вакиллар - коҳинларгина эга эдилар. Миср ва Вавилон даври ёдгорликларининг маълум қилишича, осмонни дастлабки системали кузатишлар, улардан амалда фойдаланиш - эҳромлар худудида олиб бориларди. Вавилоннинг қадимий аҳли - шумерлар оламнинг тўрт томони, Ой ва Қуёшнинг айланиш даврлари ҳақида етарлича маълумотга эга эдилар.

Планеталарнинг очилиши ва уларнинг ҳаракатларини ўрганишга уринишлар аниқ натижалар беравермагач, кишиларда бу «адашган» юлдузларнинг ҳаракати, Ердаги ходисаларга, халқлар ва алоҳида кишилар тақдирига таъсири бор деган фикрларнинг туғилишига олиб келди. Астрология - ёлғон фан, қадимда, ана шундай дунёга келди. Э.о. 1100 йилларда Хитой олими Чу Конг эклиптиканинг осмон экваторига оғмалигини ўз даври учун катта аниқликда топди. Э.о. VIII ва VII асрларда Қуёшни ва кометани кузатишга оид биринчи қўлёзмалар ҳам Хитойдан топилди.

Э.о. VI асрнинг ўрталарида Қадим Миср ва Вавилон мустақил давлат сифатида тугатилиб, ўрнига Яқин ва Ўрта шарқни бирлаштирувчи форс давлати вужудга келди. Шу муносабат билан Вавилон ва Миср маданиятларининг тақдири турлича кечиб, биринчисиники бир неча асрлар ўз мавқеини сақлаб қолгани ҳолда, Миср қарийб икки асрга инқирозга учраб, сўнгра янги асосда Юнон маданияти таъсирида ривожланишга юз тутди.

Грецияда э.о. VIII асрдан Қадим шарқ учун характерли бўлган марказлашган қулдорчилик монархияси ўрнига янги хил давлат шаҳарлар (полис) ташкил топди. Шу даврда Кичик Осиёнинг ғарбий қирғоғида (Иония) ва Италиянинг жанубида ҳамда Сицилияда грекларнинг мустамлакалари вужудга келди. Ташқи савдо, мустамлака ва полислардан таркиб топган сиёсий ва иқтисодий хукумат Қадим Шарқ маданияти билан яқиндан танишишга ва ўз хусусий фани ва маданиятини ривожланишига имкон берди.

Қадим Шарқ мамлакатлари билан қўшни Иония, грек фалсафасининг ватанига айланди. Биринчи грек материалистларидан Фалес, Анаксимандр ва Гераклитларнинг фаолияти у ердаги Милет ва Эфес шащарлари билан боғлиқ.

Фалес Милетлик (625-550й. э.о.) – биринчи грек астрономларидан эди. У э.о. 585 йилдаги Қуёш тутилиши ҳақида олдиндан хабар берди. Ер текис бўлиб, ҳар томондан сув билан ўралган деди у. Унинг айтишича, сув дунёнинг биринчи моддий субстанцияси. Унинг шогирди Анаксимандр (610-546 й. э.о.) фикрича, Ер цилиндр шаклида бўлиб, кўринма дунёнинг марказида жойлашган. Ер-сувга ҳам, бошқа бирор нарсага ҳам таянмаган ҳолда фазода муаллақ туради, - деб ўқтиради у.

Эфеслик Гераклит (540-480 й. э.о.) аслида бевосита астрономик масалалар билан шуғулланмасада, бироқ олам битта ва доимий, «у на худолар ва на кишилар томонидан яратилмаган», - деган фикрни берди. Дунёда ҳамма нарса оқимда ва ўзгаришда, шунинг учун табиатни, унинг узлуксиз ривожланишда ўрганмоқ зарур, деган эди у. Э.о. VI асрнинг иккинчи ярмида Италиянинг шимолида Пифагор мактаби ташкил топди. Пифагор мактабининг геометрия сощасида катта хизматлари бўлиб, астрономияда у Ернинг шарсимонлигини тарғиб қилди. Э.о. V асрда ўтган Филолай эса Ер «марказий олов» нинг атрофида айланади деган фикрни берди. Бу фикр қувватланмай тезда унутилди.

Антик космологияда Демокрит (460-370 й.э.о.) алоҳида ўрин тутади. У Қуёшнинг ўлчами Ер ва Ой билан солиштирилганда, улканлигини биринчилардан бўлиб қайд этди. Ой ўзидан нур чиқармай, Қуёш нурларини қайтаради, Сомон йўли эса, зич жойлашган юлдузлардир деб уқтирган эди у.

Осмон жисмлари ҳаракатларини тушунтирувчи математик назария ҳам биринчи марта грек олимлари томонидан яратилди. Евдокс Книдский (410-355 й.э.о.) Қуёш, Ой, юлдузлар марказий Ер атрофида айланма ҳаракат қиладилар деб тушунтирди. Унинг айтишича, юлдузлар Ердан бир хил масофада жойлашиб, коинотни чегараси щисобланади.

Аристотель космологияси. Аристотель (384 – 322 й.э.о.) ўз асарларида осмон, Ер ҳамда уларнинг ҳаракат қонунлари ҳақидаги билимларни теоремага солди. Аристотель астрономик кузатишларга таяниб, Ернинг ва бошқа осмон жисмларининг шаклларини ўрганди. Ер шар шаклда эканлигини узил-кесил исбот қилди. Шу билан бирга у Ер-Коинотнинг маркази деб қабул қилди ва Коинот чекланган бўлиб, унинг барча жисмлари Ер томонидан тортиб ушлаб турилади деб уқтирди у.

Эллинистик астрономия. Э.о. IV асрнинг иккинчи ярмида, Грециядан Ҳиндистонгача бўлган катта худуднинг сиёсий щаётида катта ўзгаришлар бўлди. А. Македонский томонидан босиб олинган ҳудудда йирик империя ташкил топиб, унинг емирилиши оқибатида, Яқин ва Ўрта Шарқда грек маданияти таъсирида қатор янги мамлакатлар вужудга келди. Грек маданиятининг Шарққа кириб бориши ва унинг Ҳиндистон ва Ўрта Осиё маданиятларининг уйғунлашиши билан характерланадиган эллинистик давр ана шундай бошланди. Александрия каби йирик шащарлар таркиб топди. Бу ерда антик дунёнинг энг йирик илмий маркази – Алекандрия кутубхонаси ташкил топди. Унинг қошида музей ва расадхона очилди. Александриялик олимлар иштирокида математика ва астрономия соҳасида катта ютуқлар қўлга киритилди.

Александриялик Эротосфен (275-195 й.э.о.) Ер шарининг аниқ радиусини ўлчаш методини таклиф этди. Александрия ва Сиена орасини 5000 стадия деб қабул қилиб (1 стадия – 155-180м.), Ер шари айланаси узунлигини, сўнгра радиусини топди.

Э.о. III асрнинг биринчи ярмида самослик Аристарх, Ер, Қуёш атрофида айланади деган фикрни ўртага ташлади. «Ой ва Қуёшнинг ўлчамлари ва ўзаро масофалари» деган асарида Қуёш Ердан, Ойга нисбатан 18-20 марта марта нарида ётади. Ой диаметри, Ер диаметрининг 1/3 қисмига тўғри келади, деб маълум қилди. Юлдузларгача масофа, Қуёшгача масофадан жуда узоқлигини айтиб, у «Ернинг Қуёш атрофидаги сфераси юлдузларгача масофа билан солиштирганда нуқта билан баробар» дейди.

Архимед (287-212 й.э.о.) Қуёш диаметри, қўзғалмас юлдузлар сфераси оиласининг 1/1000 ташкил этади деб қараб, қўзғалмас юлдузлар билан чегараланган сферага тахминан 1064 та қум донаси сиғади деб эълон қилди.

Гиппарх (162-126 й.э.о.) хизматлари туфайли Александрияда кузатишлар астрономияси катта ютуқларни қўлга киритди. Тропик йилнинг узунлигини катта аниқлик билан топилди (365d5h55m16s). У прецессия ҳодисасини ҳам очди. У аниқлаган прецессия катталиги 100 йилда 1о ни, яъни йилига 36'' (хақиқий қийматидан 14'' кам) ни ташкил этди. Олим Ойнинг параллаксини катта аниқлик билан аниқлади, унга кўра Ойгача масофа 59-60 Ер радиусига тенг чиқди.

Эклиптикал координаталар системасида бир неча юзлаб юлдузларнинг каталогини тузди. Планеталарнинг юлдузлар фонидаги сиртмоқсимон щаракатларини тушунтириш мақсадида эпицикллар назариясини яратди. Юлдузларни равшанликлари бўйича фарқлаш мақсадида, юлдуз катталиклари тушунчасини киритди.

Космология тарихида муҳим ҳисобланган янгилик - олам тузилишининг геоцентрик системасини александриялик астроном К. Птолемей (II аср) томонидан яратилиши бўлди. Ў ўзининг «Мегале синтаксис» (Буюк тузилиш) асарида мазкур таълимотни баён қилади.

Кейинчалик араб халифатида бу асарнинг араб тилига таржима қилиниши, Шарқда астрономия ривожига катта ҳисса бўлиб қўшилди. Гарчи унда планеталарнинг сиртмоқсимон ҳаракатининг сабаби нотўғри асосда тушунтирилсада, бироқ биринчи марта кўринма бу ҳаракатнинг кўринмалиги аниқ тан олиниб, ҳақиқатда қандай эканлигини қидириш йўлидаги дадил қадам эди. Айнан шуниси билан Птолемей космологияси алоҳида аҳамият касб этади.


Текшириш учун саволлар


  1. Қадимги Миср, Хитой, Ҳиндистон ва Вавилонда олам тузилиши ҳақида тасаввурлар қандай бўлган?

  2. Юнон олимларининг астрономия космологик тушунчалари ҳақида нималар биласиз?

  3. Гиппарх ва Птолемейнинг геоцентрик назариясини баён қилинг.

  4. Эпициклик назария асосида планеталарнинг юлдузлар фонидаги ҳаракати қандай тушунтирилади?



Похожие:

Қадим дунё космологияси icon Ғарб сиёсий-ҳУҚУҚий таълимотларида инсон ҳУҚУҚи масалалари
Инсон ҳуқуқларини тушуниб етиш учун ниҳоятда муҳим бўлган одамларнинг табиий тенглик ғоялари қадим юнон мутафаккирлари (Протагор,...
Қадим дунё космологияси iconРежа дунё океани Дунё океанининг регионал бирликлари. Тинч океани. Атлантика океани. Таянч иборалар
Сув массалари, планктон, океан таги релъефи, шелpф, тайфун, сувнинг биологик маъсулдорлиги, ”Челенжер” кемаси, ”Витяз” илмий тадқиқот...
Қадим дунё космологияси iconДокументы
1. /гчзал дунё.doc
Қадим дунё космологияси iconДокументы
1. /Дунё тупроклари 4-курс.doc
Қадим дунё космологияси iconДокументы
1. /Антик дунё санъати.doc
Қадим дунё космологияси iconМиср давлати ўзининг қадим маданияти, бой тарихи билан бошқа ривожланган давлатлар орасида етакчи ўринлардан бирини эгаллайди
Мисрнинг кўп асрлик тарихи ва маданияти тошларда, саркофагларда, рассомларнинг асарларида, уста-ҳунармандларнинг ижодларида, меъморчилик...
Қадим дунё космологияси iconБахтсиз ҳодисаларнинг олдини олиш
Бахтсиз ходисалар ва касб касаликлар натижасида етказилган зарар учун бир йилда тўланган пул миқдори – 1,25 трлн. АҚШ долларини,...
Қадим дунё космологияси iconИмом бухорий (810-870)
Бу мероснинг гултожи энг ишончли ҳадислар тўплами "Ал-Жомеъ ас-Саҳиҳ" ислом динида Қуръони Каримдан кейин эъзозланадиган иккинчи...
Қадим дунё космологияси iconAbu Ali Ibn Sino
Дунё тамаддунида машҳур ном қозонган, беназир аллома Абу Али ибн Сино (Авиценна)нинг тўлиқ исми Абу Али ал-Ҳусайн ибн Абдуллоҳ ибн...
Қадим дунё космологияси iconАнтик дунё социологияси
Инсон томонидан сотиш ва сотиб олиш тартиботларининг кириб келиши билан табиатни ўзлаштириш, табиат билан ҳамкорлик қилиш ва у билан...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©uz.denemetr.com 2000-2015
При копировании материала укажите ссылку.
обратиться к администрации