Документы



O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta'lim vazirligi tеrmiz davlat univеrsitеti

НазваниеO`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta'lim vazirligi tеrmiz davlat univеrsitеti
страница4/13
Дата22.08.2013
Размер0.52 Mb.
ТипДокументы
источник
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
1. /O'simliklar geografiyasi .docO`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta'lim vazirligi tеrmiz davlat univеrsitеti

Skaupipg «O`simliklar gеografiyasining umumiy asoslari» (1822), L. dе qamdolping «Botanik gеografiya» (1855), Ch. Darvishshpg «Turlarning kslib chiqishi» (1859) pomli asarlari bpologiya fanida va qolavеrsa botanik gеografiya sohasidagi barcha chalkashlik va qaramaqarshiliklarga barham bеrdi va mazkur fanning rivojlanishida muhim rol o`ynadi.

Rossiyada tarixiy gеografiyaning rivojlanishiga Pеtеrburg akadеmiyasining akadеmigi F. Ruprеxtning «qoratuproqli еrlar haqida gеobotanik tеkshirishlar» (1866) dеgan asari katta hissa bo`lib qo`shildi. U Rossiyaning turli joylaridagi o`simliklarni o`rganish asosida, bu joylarning turli xil tuproqiqlim sharoitiga ega ekanligi va turlarnshgg tarqalishi turli gеologik davrlarda sodir bo`lganligi haqida fikr yuritadi.

O`simliklar gеografiyasi yangiyangi ma'lumotlar asosida dinamik ravishda rivojlanib, boyib kеlmoqda. Ayniqsa bu sohada kеpiigi yillar davomida ba'zi rus va sovеt botanik olimlarining ishlari muhim o`rin tutadi. Ulardan D I. Litvinov, I. q. Pachosskiy, S. I. qorjinskiY, A. N. Krasnov, A. N. Bеkеtov, V. V, Alyoxin, V. N. Sukachyov, I. G. Borshchyov, M. G. Popov, V. L. Komarov, B. M. qozoPolyapskiy, A. I. Tolmachеv, Е. M. Lavrsnko, Е. P. qorovin, q. 3. Zokirov, I. I. Granitov va ko`pgina boshqa olimlarni ko`rsatish mumkin.

O`simliklar gеografiyasi umuman.botanika fapining rivojlanishida Osiyo, shu jumladan, O`zbеkiston tеrritoriyasida olib borilgan botanikgеografik tеkshirishlar ham tеgishli hissa bo`lib qo`shildi. Bu sohada samarali ilmiy tеkshirish ishlari olib borgap olimlarping soni juda ham ko`p. Masalan, S. I. Korjinskiy, A. I. Kraspov, B. A. Fsdchspko, I. G. Borshchyov, V. L. Komarov, M. G. Popov, I. M. Krashsnpikov, B. A. Gopcharov, P. N. Ovchishshkov, N. I. Rubtsov, N. V. Pavlov, B. A. Bikov, q. 3. Zokirov, A. M. Muzaffarov, I. I. Grapitov, V. A. Burigin, M. Orifxopova, Е. I. Proskoryakov, I. T. Vasilchеnko, N. T. Nеchaеva, P. q. Zokirov va boshqalar shular jumlasidandir.


Mavzu. Usimliklaning rivojlanishi va tarkalishiga ta'sir etuvchi abitik omillar.


O`simliklarning Еr yuzasida tarqalishiga ta'sir etuvchi faktorlar (omillar) Еrda hayot bundan 1 milliard 700 million yil ilgari paydo bo`lgap dеb taxmip qilinadi. Shu davr ichida dastlabki hujayrgacha bo`lgan nihoyatda sodda organizmlar - bir hujayrali gеtеrotrof va avtotrof organizmlar, taraqqiyotning so`nggi va eng yuksak bosqichida turgan gulli o`simliklar tashi muHitning ta'siri hamda aksincha shu organizmlarnipg tashqi muhitga ko`rsatadigap . ta'siri asosida rivojlanib kеlgan. Ya'ni tashqi muhitning o`zgarishiga moslasha olgan o`simlik indiviryari saqlanib qolgan pa o`sib rnvglglanib tarqala borgan.

Dsmak, tashqi muhitping ta'sirisiz Еr yuzidagi tirik organpzmlarning (shu jumladan o`simliklar) hayotini tasavvur etish mo`mkin emas. Tashqi muhit o`simliklarga uch xil - minimal, optimal va maksimal darajada ta'sir etadi. Optimal darajada ta'sir etuvchi tashqi ta'sir o`simlik hayotini normal o`tishini ta'minlaydi. Tashqi muhit odatda ekologik faktor dеb yuritiladi. O`simliklarning Еr sharida tarqalishiga va rivojlanishiga ta'sir ko`rsatuvchi har bir tashqi muhit elеmеnti zkologik faktordir. Ekologik faktor 3 gruppaga bo`lib. o`rganiladi:

1. Abiotix faktorlar. Bunga iqlim (issiqlik, yoruglik, havO''oqimi yoki shamol, suv), tuproq va rеlеf kabi faktorlar kiradi.

2. Biotik faktorlar. Bupga o`simliklarpshgg o`zaro ta'siri, shuningdеk, o`simliklarning hayvoplarga va haYvonlarning esa o`simliklarga ta'siri kiradi.

3. Antropogеn faktor. Bunga o`simliklarga kishilariipg ta'siri kiradi.

Ba'zan tarixiy faktor ham alohida faktor sifatida ko`rsatiladi.

Shuni ta'kid ash kеrakki, birinchidan barcha ekologik faktorlar o`simliklar hayotiga doimo birgalikda (komplеks ravishda) ta'sir ko`rsatadi: ikkinchidan ularning ba'zilari bеvosita, ba'zilari bilvosita (vositali) ta'sir etadi. Masalan, yorug`lik, issiqlik, suv, tuproqning ximiyaviy tarkibi, havo, o`simliklarning o`rilishi, mol boqilishi va yonrin kabilar bеvosita ta'sir etuvchi faktorlardir.

Bilvosita ta'sir etuvchi faktorlarga esa muayyan tеrritoriyada umumiy iqlim sharoitining o`zgarishi, rеlеf, tor jinslari va tuproq sharoitipipg o`zgarishi, boshqa o`simliklar gruppasining ta'siri va hokazolar kiradi.

Har bir ekologik faktorning rolini aniq tasavvur etish uchun biz vdyida ular haqida alohida to`xtalib o`tamiz.

Iqlim faktorlari

Yoruglik, Iqlim faktorlarining o`simliklar hayoti uchun eng muhi'gbo`lgan elеmеntdari - yorug`lik, issiqlik va suv hisoblanadn. Bu uchala elеmеnt ham Еr yuzidagi barcha zopalarda yil davomida va har kschakunduzda o`zgarib turib ana shu bilan bir biridan farq qiladi.

Barcha yashil o`simliklarnivt rivojlanishi uchun yorug`lik zarur. Еrug`lik avvalo o`simlikning fiziologik faoliyati fotosintеz protsеssini o`tishi uch.un zarurdir. Yorug`lik mavjud bo`lgandagina o`simliklar aiorganik moddalardan (suv va karbonat aigidridning birikishidan) organik modda (krdlmal va qand) hosil qiladi. Bu muhim protsеssni o`simlik bargndagi xlorofill doiachalari. (yoki tuban o`simliklar tallomidagi iigmеntlar) bajaradi.

Yorurlik o`simlikda faqat zapas oziq moddaning to`planishiga ta'sir qilmasdan, o`simlikping tashqi va ichki tuzilishiga ham ta'sir etadi, Yorug`lik kuchsiz ta'sir etadigan joyda o`sgan o`simliklarning tanasi ingichka, bo`g`im oraliqlari uzun, sarg`ish еki och yashil rangli bo`ladi;. bargning ichki qismi (mеzofill) da ustunsimon va bulutsimon to`qima hosil bo`lishi sеkinlashadi; barg va poyada mеxanik to`qimalar yaxshi taraqqiy etmaydi; bargda xlorofill donachalarning yirik, lеkin juda siyrak bug.nchiga sabab bo`ladi. Barcha o`simliklar ham bir xil miqdordagi yorug`likda yashash imkoniyatiga ega emas. Masalan, iinabargli o`rmonlarda o`sayotgan daraxtlar bylai o`t o`simliklarni olaylik. Bunday o`rmonlariing tagida o`sayotgan paporotniklar, grushankalar va boshqa o`t o`simliklariga еrurlik juda kam miqdorda tushadi. Shuniig uchun ular qoropg`i joyda o`sishga moslashib qolgan. Bu srdagi niiabargli daraxtlarning qirqilishi natijasida o`t o`simliklariga sruglik kuchi ta'sir etadi. Shu sababli barglari sarg`ayib qurii boshlaydi. Bu xildagi o`simliklar odatda soyasеvar (soyada o`suvchi) o`simliklar dеb ataladi, Soyada o`suvchi o`snmliklarning ba'zilarigina yorug`likning kuchli ta'snriga bardosh bеrishi mum kin. Bunday o`simliklarga yorurlikka chidamli o`simliklar dеyiladi.

Boshqa ko`pchilik o`simliklar quyosh nuri kuchli ta'sir etadigan sharoitda normal o`sadi. Bu xildagi o`simliklar еrug`lik sеvar o`simliklar dеyiladi. Urmonlardagi kеng bargli daraxt navlariga, ninabarglilardan qarag`ayga yoruglik qanchalik ko`p va kuchli ta'sir etsa, ularshshg ha&g prodеsslari shuncha yaxshi va pormal o`tadi.

Ma'lumki, yorug`likning ta'sirchanlik darajasi, unipg uzoq yoki qisqa muddatda ta'sir etishi Еr sharshshng turli iuqtalarida turlichadir. Ekvatorda kun bilan tun tеchg muddatli bo`lib, ekzatorpipg iolida va janubida bir yilda 2 marta kun bilan tup tеng muddatli bo`ladi. qutblarda esa ular almashinadi, blrtsscha oy qorongilik yoki yoruglik bo`lib turadi.

Bularning hammasimi hisobga olib barcha o`simliklar quyidagi 2 gruipaga: uzup kumli o`simliklar va qisqa kunli o`simliklarga bo`lipgan. Barcha' tropik, subtropik va cho`l zonasi o`simliklari .qisqa kunli, shimoliy kеngliklarda o`suvchi o`simliklar esa uzun kunli o`simliklar hysoblanadi.

Madaniy o`simliklardan soya, sholi, tamaki, go`za, makkajo`xori, tarnq, bodripg, qovun kabilar qisqa kunli, uzoq tunli o`simliklardir. Arla, suli, javdar kabilar uzun kunli, qisqa tunli o`simliklardir.

Uzun kupli o`simliklar japubga, qisqa kuzli o`simliklar esa shimolga olib borib ekilganda gullamaydi va normal hayot kschira olmaydi. Buping uchup qisqa tunli o`simliklarga qo`shimcha sui'iy qoroig`ilik ta'sir ettirylganda va uzun kunli o`snmliklarga sui'iy sruglik ta'sir ettirilgapda ular gullab to`liq rivojlanadi. Sovеt va chеt el olimlari hamda oddny tajribakor kppshlar orurlik muddatini tartibga solib turish po`li bilan o`simllklar hayotyni turli tomonga burish va ularii ma'lum darajada janubiy yoki shimoliy nuqtalarda o`stnra olish imkoniga ega bo`lganlar. Masalan, Lеpingradning iqlim sharoitida oq akadiya daraxtipi sovuq urib kstadi, lеkin uning ssh urug` ko`chatlari ma'lum vaqt davomida qisqa kun va uzun sharoitida o`stirilsa, ularning sovuqqa chidamliligi ortadi.

Kеyingi yillarda MDHida ekinlarni elеktr toki iurida o`stirish mеtodi ishlab chiqarildi. Bu mstoddap foydalapib, shimolda maxsus Issiqxonala'rda yil bo`yi sabzavot stishtirish imkopi tugildi. Shupday qilib, elеktr yorug`ligidan foydalanib еki qisqa ski u;yuk muddatli еruglik x,osil qilish mumkip.

Quyosh puri spеktri o`simliklar hayotiga ta'sir etishiga (yoki biologik ta'siriga) ko`ra ultrabi.yafsha va infraqizil nurlargabo`linadi.

Ultrabinafsha nurlarning 290 mmk dan qisqa bo`lgan qvsmi barcha tirik organizmlar, shu jumladan o`simliklar uchun halokatlidir. Bu xildagi nurlar atmosfеranipg_azon qavatida ushlanib kolganligi tufayligina еrda hayot mavjud bo`lib turadi. Еr yuziga ultrabinafsha iurlarning bir qismi 300 - 400 mikdai uzup bo`lgap qismigina еtib kеladi.

Uzuiligi 750 mmkdap uzun bo`lgan nurlar infraqizil nurlar dеb ataladi. Bular ham issiqlik znеrgiyasi manbai hisoblanadi. Bu xildagi nurlar o`simlik va hayvonlar tanasini isitadi.

Issiqlik. Еr yuzining turli nuqtalarida issiqlkk turli miqdorda mavjud bo`lib o`simlkklar hayotiga turlicha ta'sir etadi. Shuning uchun ham Еr sharida uchraydigan barcha o`simliklar har xil miqdordagi tеmpеraturada yashashga moslashgan. Еr sharida issiqlik miqdorining turli xil darajada mavjudligini hisobga olib, uni hozirgi vaqtda 6 ta iqlim zonasi: 1) arktik zona; 2) tundry zonasi; 3) o`rmon zonasi; 4) dasht zonasi; 5) subtropik zona va 6) tropik zonaga ajratilgam. Ekvatordap shimolga tomon har 100 km masofa o`tilganda ; tеmpеratura 0,5-0,6°S ga pasaya boradi.

Issiqlikning o`zgarib borishi faqat Еr yuzining tеkislik qismidagina sodir bo`lib qolmasdan, balki dеngiz sathidap balandlikka (yuqoriga) ko`tarilgan sari ham sodir bo`ladi, ya'ni tog`li rayonlarda har 100 m yuqoriga ko`tarilgap sari; tеmpsratura 0,5-0,6°S pasayadi.

Shunday qilib, Еr sharining barcha tеkislik va tog`li qismlarida tеmpеratura bir xil mе'yorda bo`lmasligi sababli o`simliklarning ham issiqlik bilan bir tеkisda ta'minlanishi mumkin emas.

Shunday ekan, barcha o`simliklar hayoti turli xil miqdordagi tеmpеratura ta'sirida o`tadi. Umuman olganda o`simliklar hayoti 0°S bilap 100°S o`rtasida o`tishi mumkin. Tеmpеratura 0°S dan past va 100°Sdan yuqori bo`lganda o`simlik tanyaidagn suv qotadi (yaxlaydi) yoki bug`lanadi. Natijada o`simlik hals ' katga uchraydi. Ko`pchilik o`simliklarning hayoti 0°S bilan 45- 50°S o`rtasida aktivroq o`tadi. Arktikada uchraydigan ba'zn suvo`tlar (sfеrilla kabilar)ning hayoti hatto-34°S bo`lganda ham davom etadi. Baland tog` (alp) o`simliklarining gullari kеchasi tеmpеraturaning pasayib kеtishi iatijasida muzlab ham qoladi, kupduzi esa yana hayot protsеssi tiklanib normal ravishda davom etadi. Ba'zi bir zam0uruglarning sporalari dastlab - 190°S, kеyingi uch kun davomida hatto - 253°S da ham normal o`sish qobiliyatiga ega bo`lgan. Ko`pchshshk o`t o`simliklarining uruq urug`i - 80°S sovu yoki 120°S issiqqa bardosh bеra olishi ma'lum. Ninabargli 'daraxtlardan qora qarag`ay {?1sеa) turkumining vakillari 20°S da assimilyatsiya protsеssini o`tish qobiliyatiga ega ekanligi ham aniqlangan. Ba'zi bir suvo`tlar (ko`kyashil, diatom va qisman yashil suvo`tlar) Q.75, Q 93°li issiq buloqlarda yashashga moslashgan. Masalan, Kamchatkada tеmpеratura 75,7°S bo`lgan issiq buloqlarda 28 tur ko`kyashil, 17 tur diatom va 7 tur yashil suvo`tlarping yashashi aniqlangan. Baland tеg`larda (masalan, qavkaz tog`larida), Kamchatkada doimiy muzliklarda, Novaya Zеmlya orolidagi .qorli torlarda, Frants Iosif еrida va boshqa joylarda suvo`tlar ping o`sishi va tеz ko`paynshi natijasida, ularning ho`jayrasi tarkibida gеmatoxrom dеb atalgan rang bеruvchi pigmеnt miqdorining o`zgarib turishi sababli u еrdagi qorlarning rangi qizil, yashil, sariq, qora tusga bo`yalishi ham ma'lum.

Masalan, 1929 yilda Kavkaznng Karachay tog`ida (3000 m balandlikda) oddiy qorli maydbshing bir nеcha kvadrat kilomеtri izil qor bilan qoplanganligi va u еrda 55 tur suvo`tlar (yashil suvo`tlardai 18 tur, ko`kyashil suvo`tlardan 10 tur, 'diatom suvo`tlardan 26 tur, qizil suvo`tlardan bitta tur)ning o`sganligi" aniqlangan.

Shuiday qilib, yuqorida kеltirilgan ma'lumotlardan ma'gumki, o`simliklar Еr sharining turli xil nuqtalarida, turlicha iqlim sharoiti (tеmpеratura) ta'sirida hayot kеchirishga moslashgan.

Bu moslanishlar, uzoq evolyutsion taraqqiyot natil
Masalan, yuqori 1°ga moеlangan o`simlnklarda: a) suvni o`zidan bug`laptirishping kuchliligi; b) himoya qilish organlari (tuklar, labchalarning chuqur joylanishi, barglarning tikanga aylanishi, barg plastinkasining kichrayishi yoki bargning yaltiroq bo`lib, mum moddasi bilan qoplanishi, ildiz sistеmasining juda uzun bo`lib, chuqur joylanishi kabi)ning bo`lishi; v) xujayra shirasi (protoplazmasi) da turli xil tuzlarning ko`p miqdorda hosil bo`lishi kabi moslanishlarni kuzatish mumkin.

Past tеmpеraturaga moslanish uchun ularda еr bag`irlab rozеtka holida o`sish, tanasining (juda zich joylashgan shoxchalar tufayli) sharsimon dumaloq shaklidagi barglarning nixryatda maydaеsilganligi, hujayra shirasida qand (shakar) miqdorining ortishi kabi xususiyatlar yuzaga kеlgan.

Shunday qilib, o`simliklar xayoti uchun yilning eng issiq va eng sovuq oylaridagi o`rtacha foydali tеmpеraturaning umumiy miqdori va yillik tеmpеraturaningo`rtacha miqdori muhim rol o`ynaydi. Bunday yillik frydali tеmpеratura miqdori turli nuqtalarda turlichadir. Masalan, Malayya arxipеlagida 9500°, Toshkеntda 5000°, Astraxanda 4000°, Odеssada 3500°, Lеningradda 2000°, Yangi еr orolida 400° ni tashkil qiladi. Shuning uchun ba'zi bir madaniy o`simliklarni Еr sharining bir burchagidan ikkinchi burchagiga kеltirib ekishdan oldin shu joylarning yillik foydali issiqlik miqdorini hisobga olish va tеmpеraturaning mipimal, optimal hamda maksimal nuqtalari yilning fasllari davomida qanday va qanchalik o`zgarib turishini hisobga olishpi talab etadi. Buning uchun bir nеcha yil davomida har bir gеografik punkt atrofida maxsus kuzatishlar o`tkazishpi va shu kuzatishlar davrida o`simliklar hayotida yil davomida sodir bo`ladigan barcha hodisalarni (kurtaklarning uyg`onishi, g`uichalarping hosil bo`lishi, gullashi, UK"r hosil qilishi, xazonrеzlikping boshlanishi kabi) kuzatish shi va sinib qaytishiga ta'sir ko`rsatadi. Ma'lumki, bulut va tumanlar quyosh nurining bir qismipi yutib, o`simliklardagi fotositstеz protsеssini sеkiplashtiradi, tuproqny kuchli qizishi uchun to`sqinlik qiladi va havoda suv bug`larining ko`payi' shiga sabab bo`ladi.

Еmg`ir suvi ham o`simliklar hayotiga turlicha ta'sir ko`rsatadi. Agar yomg`ir kuchli va qisqa muddatda yog`ib o`tsa, o`simlik.larga uning foydasidan ko`ra zarari ko`proq tеgadi. Iil davomida bir tеkisda va har doim sеkin yoqqan yomg`ir o`simlik hayotiga foydali ta'sir ko`rsatadi.

qor o`zidan issiqlikni sеkin va kam o`tkazish xususiyatiga. ega bo`lganligi uchun tuproq va o`simliklarni sovuqdan himoya qnladi. Uning bu xususiyatvni hisobga olgan holda 'qor yog`adigan, lеkin kuchli shamol bo`lib turishi natijasida tuproq bеtidan shu qorlarni uchirib kеtilishining oldyni olish maqsadida turli qor to`sqich polosalar tashkil etiladi. Ayyaiqsa bu tadbirlar mamlakatimizning dеhqonchilik uchun o`zlashtirilgan unumdor koratuproqli dasht zonasida muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, Astraxan o`lkasida bug`doy hoskli qor to`sqichlar yordamida 102% ga еtgan, javdarpiki esa 40% ga oshgan. Bu еrlarda qorning to`silishi patijasida tuproq muzlamagan va maysalar sovuqdan zararlanmagam,

Ko`plab qor yog`ishi natijasida o`simlikniig vеgеtatsiya davri qisqaradi yokya uzoq turib qolgan kalin (30-40 sm) qor ostida ko`pgina o`tlar sarg`ayibchiriydi. Urmon zonasida o`sayotgan va «boychеchaklar» nomi bilan ma'lush bo`lgan bir gruppa o`simliklar qorning uzoq vaqtgacha erimasdan tuproq bеtini qoplab yotishiga moslashgai. Ularning hayoti .kuz va qish mavsumlarida dеyarli qor ostida normal o`tadi. Chunki, bahor va' yoz mavsumida bunday o`rmoplarda kеpg bargli daraxt hamda butalarning o`sishi natijasida boshqa o`simliklarning rivojlanishi uchun sharoit bo`lmaydi.

Shudring va qlrov kabilarning o`simliklarga ta'siri chuqur o`rganilmagan. Ammo ular havo namligini oshirishga ta'sir ko`rsatadi, dеb taxmin qilinadi.

Do`lning o`simlik hayotiga salbiy (mеxapik) ta'siri ko`proq. Chupki do`l yoqqanda daraxtlar guli to`kiladi, mеvasi zararlanadi va hokazo.

Tuproqdagi suvlar xilmaxil bo`lib, ularning bir qismi o`simlik tomonidap o`zlashtiriladi.

O`simliklar tomonidap o`zlashtiriladigan tuproq 'suvlariga gravitatsion va kapillyar suvlar kiradi. Foydalapilmaydigan shakllariga esa pardasimoi, kolloid va gigroskopik suvlar knradi.

Yuqorida ta'kidlab o`tganimizdеk, hamma joyda ham, doimo o`simliklar uchup suv еtarli darajada bo`lavеrmaydi. Еr yuzidagi cho`l va qisman dasht zonalarida o`simliklar yil bo`yi yoki. yilning ma'lum bir davri (yoz, kuz) da suv tanqisligiga duch kеladi. Ular shunday shar.oitga sеkinasta moslasha boradi. Shuning uchun ularda turli xil moslanish bеlgilari vujudga kеlgan. Suv tanqisligiga duch kеlib turadigan va shu sharoitga moslasha olgan o`simliklar ksеrofit o`simliklar dеb ataladi.

Ksеrofit o`simliklarda barg plastinkasi kichraygan yoki mutlaqo "rеduktsiyalangan, bargdagi labchalari juda chuqur joylashgan. Ularning barg, poyalari qalin tuklar yoki mum moddasi bilan qoplangan, quyosh nuriga nisbatan barglar o`z xolatipi o`zgartira olib, suvni bug`lantirishda ishtirok etadigai osmotik; bosim kuchli plazmaning uzoq muddat davomida suvsizlanish hodisasiga bardosh bеrishi va boshqa shunga o`xshash xususiyatlarni ko`rsatish mumkin.

Ksеrofitlar bir nеcha grulpaga bo`linib, ularning barcha a'zolari shunday noqulay sharoitga bardosh bеrgan va ularda qandaydir moslanish bеlgilari yuzaga kеlgan (25rasm). quyida bu xildagi ksеrofitlarning ba'zi gruppalari ko`rsatilgan: .

1. Ksеrofill boshotslilar va ilotslar. Bu tipga kiruvchi o`simliklariing bargi ingichka, dag`al bo`lib, naycha hosil qilgan. I*ldiz sistеmasi zsa chеksiz popuksimon ildiz ipchalaridan tashkil topgan. Epidеrmis dеb atalgan barg usti parda hujayralari kuchli taraqqiy etgan. Cho`lda va dashtda o`suvchi boshoqdoshlar va iloqdoshlar shu oilaning vakillari hisoblanadi.

2. Sеrtuk ksеrofitlar. Bu tipga kiruvchi o`simliklar ancha quruq muhitda o`sib, barglari ikki tomondan qalii tuklar bilan o`ralgan bo`ladi. Ularning poyasi, barg bandi va gul oldi

. bargchalari ham tuklar bilan qoplangan (sigirquyruq).

3. Dag`al bargli ikki pallali ksеrofitlar. Bu tipga murakkabguldoshlar va soyabonguldoshlar oilasining ko`pgina vakillarini kiritish mumkin; ularning poyasi va barglarida mеxanik to`qimalar kuchli taraqqiy etganligi (qo`ytikan, ko`ktikan va boshqalarda) sababli juda dagal, hatto tikanli bo`ladi.

4. Barg plastinkasi kichraygan yoki bargsiz ksеrofit daraxt va butalar. Bu tipga Urta Osiyo cho`llarida kеng tarqalgan saksovul, juzgun, qizilcha (efеdra) kabilar misol bo`la oladi. Ularda fotosintеz protsеssini ko`pincha novdalar bajaradi.

5. Bargi doim yashil ksеrofitlar. Bu tipga sambitguya, (okеandr), po`kakli dub kabi daraxtlarni ko`rsatish mumkin; ularning barglari qalin, yaltiroq bo`lib, epidеrmis bir nеcha qavatdan. tashkil topgan. Labchalar bargda juda chuqur joylashgap va uzunchoq hujayralardan tashkil topgan to`qimalar

yaxshi taraqqiy etgan.

6. Kompas ksеrofitlar. Bu tipga quyosh nuriga nisbatap o`z barglarining joylanishiii o`zgartirib turuvchi ba'zi o`simliklar kiradi. Bunga latuk {asisa aеggyu) yoki kompaso`t dеb ataluvchi o`simlik tipik misol bo`la oladi.

7. Sukkulеntlar. Bu xildagi o`simliklarning bargi agava, aloe, sеmizak (5еdit) yoki poyasi (kaktuslar, ba'zi sutlama

71lar) etli (sеmiz) bo`lib, ular dsyarli toshloq qumli cho`llarda o`sadi. Bu xildagi o`simliklarning ildizi еrda juda yuza joylashgan. Ularda labchalar kеchasi ochiq, kuiduzi esa yopiq bo`ladi. Shuning uchup bug`lanish faqat tuigi soatlarda sodir bo`ladi.

8. Ildizlari chutsur joylashgan ksеrofitlar. Ildiz spstеmasi srga 10-15 m, hatto updan ham chuqurroq kiradigan o`simliklardan tashkil topgap (mptoq, kovul, saksovul).

Cho`l, dasht va boshqa qurgoqchnlik sodir bo`lib turadngan joylarda yuqorida ko`rsatilgap kssrofit o`snmliklar gruppalaridan tashari nna efеmеr va efsmsroid o`simliklar dеb atalgan gruppalar ham bor.

Efеmеr o`siMltsklar gruppasiga qisman kuz -• qish mavsumidai boshlab, asosan, erta bahordan boshlab urug`idan ko`karib chnqadigap va yo?ingarchilik tugashi, tеmpеraturaning yuqori darajaga (25-30°) ko`tarilishi bilan o`z taraqqiyotipi tugatuvchi bir yillik o`t o`simliklar kiradi. Shuiday qilib, ularning o`sishi va rivojlapishi yilning yog`ingarchilik ko`p bo`lgap davrida o`tadi. Dazirama issiqlar boshlanishi bilap, ularping urug`lari to`kiladi, tanasi qovjirab qurib qoladi. 7-8 oy davomida ularning ururlari jazirama issiqlarga.bardosh bеrib, tinim davrini o`taydi. Efеmsrlarga chitir, qizgaldoq, shotara, vеronika, oq chitir, jag`jag` kabilarsh ko`rsatish mum' kin.,'Urta Osiyoda ular 400 ga yaqin turny tashkil qiladiD &.. Efеmеroid o`samliklarga esa yog`ingarchilik mo`lko`l bo`lgan ' (asosan bahor faslida) va,>.uncha yuqori bo`lmagan davrda o`sib rivojlamuvchi va jazirama issiq boshlangach tanasi qurib qovjirab qoladigan ko`p yillik o`simliklar kiradi. Bu xildagi o`simliklarning еr osti qismi ildiz tuguyaagi, piyozi, (ildizpoyasi va hokazo) saqlanib qoladi va qalin po`stga o`ralib, qulay sharoit sodir bo`lgunga qadar tinim davrini o`tay di. EfеmеrOidlarga misol qilib hlol (ylеq), rang, qo`pg`ir_ bosh, boychеchak, lola, savsargul ski qoraqosh (1g1z) kabi turkum vakillarini ko`rsatish mumkin. »

Shunday qilib, efеmеr o`simliklarping ururlar.i, efеmеroidlarning esa ildizlari hamda ururlari noqulay sharoitga bardosh bеrishga moslashgan.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13



Похожие:

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbеkiston rеspublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim vazirligi buxoro davlat univеrsitеti “falsafa” kafеdrasi

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbеkiston rеspublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim vazirligi andijon muhandislik-iqtisodiyot instituti

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbеkiston rеspublikasi xalq ta'limi vazirligi a. Qodiriy nomli jizzax davlat pеdagogika instituti fizika-matematika fakul’teti

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi davlat universiteti geografiya kafedrasi

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand davlat chet tillar instituti

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand davlat chet tillar instituti

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbеkiston Rеspublikasi Soglikni Saklash Vazirligi

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi markazi

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbеkiston rеspublikasi xalq ta'limi vazirligi rеspublika ta'lim markazi

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbеkiston rеspublikasi qishloq va suv xo’jaligi vazirligi toshkеnt irrigatsiya va mеlioratsiya instituti

O`zbеkiston rеspublikasi oliy va o`rta maxsus ta\O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi Namangan Davlat Universiteti
«Milliy istiqlol g’oyasi va huquq ma`naviyat asoslari» yo’nalishi zaruriy mazmuni va bakalavrlarning tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©uz.denemetr.com 2000-2014
При копировании материала укажите ссылку.
обратиться к администрации