Документы



Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild icon

Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild

НазваниеXo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild
страница2/4
Дата22.08.2013
Размер221.02 Kb.
ТипДокументы
скачать
1   2   3   4
1. /Genetika.docXo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild


KIRISH


Genetika tirik organizmlarning ikki xususiyatini – irsiyati va o‘zgaruvchanligini o‘rganadi. U grekcha “tug‘ilish” degan ma’noni bildiradi. Irsiyat – bu organizmlarning o‘z belgi va xususiyatlarini nasldan naslga o‘tish xossasidir. Irsiyat tufayli organizmlarning belgi va xususiyatlari nasldan naslga o‘zgarmagan holda o‘tadi. Bu xususiyat organizmlarning tur va avlodlarini saqlab qolishini ta’minlaydi.

Jinsiy ko‘payishda erkak va urg‘ochi jinsiy hujayralarning o‘zaro qo‘shilishi, ya’ni urug‘lanish natijasida yangi avlod vujudga keladi. Bunda irsiyatning moddiy negizi jinsiy hujayralarda joylashgan. Jinssiz ko‘payishda yangi avlod bir hujayrali yoki ko‘p hujayrali to‘zilmalardan rivojlanadi. Bunda ham hujayralar avlodlar o‘rtasidagi bog‘lanishning moddiy negizi bo‘lib xizmat qiladi.

Irsiyatning moddiy negizi bo‘lib hujayra yadrosidagi xromosomalar muhim rol o‘ynaydi. Ular o‘zining aniq nusxasini vujudga keltirish xususiyatiga ega bo‘lib, hujayra bo‘linganida xromosomalarning bu nusxalari teng ikkiga bo‘linib, qiz hujayralarga o‘tadi.

Genetika o‘zgaruvchanlikni ham o‘rganadi – bu avlodlarning bir yoki bir nechta belgi va xususiyatlarini o‘z ajdodlaridan farq qilishidir.

Genetika irsiyat va o‘zgaruvchanlik bilan shug‘ullanishi bilan bir vaqtda qishloq xo‘jaligi uchun zarur bo‘lgan masalalarni ham o‘rganadi. Seleksiya uchun zarur usullarni ishlab chiqadi.

1-mavzu: GENETIKA FANINING RIVOJLANISH TARIXI


Reja: 1. Genetika tarixi

2. Genetika fani taraqqiyotiga hissa qo‘shgan olimlar


Ma’lumki har bir fanning tarixini insoniyat tarixidan izlash kerak. Xuddi shunday genetika fanining tarixi ham tajriba va hayot bilan bog‘liq. Inson juda qadimdan yaxshi narsalardan foydalanishga intilgan: misol uchun o‘simlik va chorva mollarini chatishtirib, yaxshi zot va navlar olgan. Bularni yanada takomillashtirib o‘z eҳtiyojini qondirish uchun ishlatgan.

Asrimizning 2-chi yarmida naslchilik va urug‘chilikda, o‘simlikshunoslikda erishilgan yutuqlar irsiyat masalalarini o‘rganishga katta qiziqish tug‘dirdi. Genetika, seleksiya fanlarining rivojlanishida angliyalik olim Ch. Darvinning (1809-1882) organik olamning rivojlanishi to‘g‘risidagi evolyutsion ta’limot muhim ahamiyatga ega. Darvingacha bo‘lgan davrda fan K.Linney (1707-1779) va J.Kyuve (1768-1832) ta’limoti asosida rivojlandi. Ularning ta’limotida o‘lik va tirik tabiat o‘zgarmas, o‘simlik va hayvonlar avval qanday bo‘lsa doimiy shunday bo‘ladi deyilgan. Ammo oz bo‘lsada Darvinga qadar ham «tabiat o‘zgaradi va rivojlanadi» degan elementar g‘oyalar bo‘lgan. J.Batist Lamark, Jorj Byuffon, Erazm Darvin, Lomonosov, Rule va boshqalar. Lekin shunday bo‘lsada, fan 18 asrda juda ko‘pgina savollarga javob bera olmas edi. (Nomi genetika bo‘lmasada, O‘rta Osiyoda ko‘pgina genetik ta’limotlar bor edi. Masalan: qaysi yoshda tug‘ish, naslning qiz-o‘g‘illigini bilish, yaxshi nav va zotli hayvon va o‘simliklar yaratish va hokazo. Suruvga qo‘chqor qo‘yish, yaxshi urug‘ ekish).

Ch. Darvinning 1859 yilda nashr etilgan «Turlarning kelib chiqishi» nomli asari bu savollarga anchagina javob beradi. Darvin bu asarida turlar doimiy o‘zgarmas degan g‘oyaga barham berdi. U bu asarida irsiyat va o‘zgaruvchanlik tufayli tashqi sharoit ta’sirida bir necha formadagi organizmlar vujudga kelishini isbotlab berdi.

Darvin irsiyat, o‘zgaruvchanlik va tanlashning (tabiiy, sun’iy) evolyutsiya faktorlari sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatib berdi. Uning ta’rificha, sifatlar vujudga kelsa, irsiyat bu xususiyatlarni avlodlarga mustahkamlaydi, tabiiy tanlanish esa ma’lum sharoitga moslanishni vujudga keltiradi, natijada foydali o‘zgaruvchanlikka ega bo‘lgan organizmlar yashaydi, aks holdagilari nobud bo‘ladi.

Darvinning «Xonakilashtirish ta’sirida hayvon va o‘simliklarning o‘zgarishi» (1868), «Odamning paydo bo‘lishi va jinsiy tanlanish» (1871) kabi asarlari biologiyada evolyutsion ta’limotning nazariy asosini tashkil etdi.

Nemis olimi Gofmeyster hujayra yadrosining bo‘linishi va ona hujayradan 2 ta qiz hujayra hosil bo‘lishini 1848 yilda aniqladi. Keyinroq Ru o‘simlik va hayvon hujayralari bo‘linishi umumiyligini belgilab berdi. V.Valdeyer xromosomani aniqladi.

1874 yilda I.D.CHistyakov somatik hujayraning bo‘linishini o‘rganib Gofmeyster fikrini tasdiqladi. O.Gertvig tipratikonlarda tuxum hujayra yadrosining spermatozoid yadrosi bilan qo‘shilishini 1875 yilda birinchi marta aniqladi. Bu hodisa 1880-1883 yillarda ochiq urug‘li o‘simliklarda Gorojankin, 1884 yilda yopiq urug‘lilarda Strasburgerlar tomonidan o‘rganildi. 18-asr oxirida Karl Ber sut emizuvchilar tuxum hujayrasini kashf etib, barcha organizmlar yagona hujayradan hayot boshlashini ko‘rsatib berdi. Ya’ni, hujayra tirik organizmlarning faqat tuzilish birligi bo‘lib qolmay, balki rivojlanish birligi hamdir.

Darvin o‘zgaruvchanlikda va yangi organizmlar vujudga kelishida duragaylanish muhim ahamiyatga ega ekanligini aniqladi.

Genetika fanining rivojlanish bosqichini umumiy ravishda 3 taga bo‘lish mumkin. Birinchi bosqich chex olimi Gregor Mendelning (1822-1884) irsiyat va o‘zgaruvchanlik ta’limoti kashf etilishi bilan bog‘liq. Gugo de Friz, Karl Korrens va Erix Chermaklarning duragaylash bo‘yicha olib borgan ishlari genetika fanining rivojida va mustaqil fan sifatida ajralib chiqishida katta ahamiyatga ega.

Gugo de Friz (Gollandiyada) lolaqizg‘aldoq, Germaniyalik Korrens makkajo‘xori, Avstriyada Chermak no‘xat o‘simligi duragaylari ustida ishlab, ota va ona irsiy belgilarining nasldan-naslga berilishi va duragaylarning belgilar bo‘yicha ajralishi haqidagi maqolalarini 1900 yilda bir-biridan bexabar holda e’lon qildilar.

Shuning uchun ham genetikaning fan sifatida maydonga kelishini 1900 yilning bahori hisoblaymiz. Yuqorida nomlari qayd etilgan uchchala botanik olim ham chex olimi G.Mendelning 1865 yilda e’lon qilingan irsiyat qonunlarini «qaytadan kashf etdilar». Bu qonun Mendelning 1865 yilda nashr etilgan «O‘simlik duragaylari ustida tajribalar» asarida bayon etilgan edi. Mendel no‘xat ustida tajriba olib borib, ularning ayrim belgilarining keyingi bo‘g‘inda berilishini o‘rgandi va 2 ta muhim masalani hal etdi.

Belgi va xususiyatlar jinsiy hujayralar orqali beriladigan ayrim irsiy omillar bilan belgilanadi.

Organizmlar chatishtirilganda ularning ayrim belgi va xususiyatlari yo‘qolib ketmaydi, balki ota va onada qanday bo‘lsa, kelgusi bo‘g‘inlarda ham shunday saqlanadi.

Mendelning bu ta’limoti genetikaning kelgusi rivojlanishiga nazariy asos bo‘ldi. Gugo de Frizning mutatsiya haqidagi ta’limoti ham genetikaning keyingi rivojiga yordam qildi. Iogannsan toza liniya va populyatsiyalarda belgilarning nasldan-naslga berilishiga doir tajribalar olib bordi. U bir oilaga oid va tashqi irsiy jihatdan bir xil bo‘lib, populyatsiyalardan iborat ekanligini aniqladi.

1909 yilda «toza liniya», «genotip», «fenotip» va «gen» degan tushunchalar fanga kiritildi. Irsiyat va o‘zgaruvchanlik haqidagi fanga 1906 yilda angliyalik olim V. Betson genetika deb nom berdi.

Ikkinchi bosqich irsiyatning moddiy negizini o‘rganish, xromosoma ta’limotining kashf etilishi bilan bog‘liq. T.Boveri, U.Setton, E.Vilson xromosomalarni o‘rganib (1902-1907) hujayraning bo‘linishi va jinsiy hujayraning vujudga kelishi jarayonida irsiy faktorlar (genlar) bilan xromosomalar o‘rtasida ma’lum bog‘lanish bo‘lishini aniqladi.

Amerikalik Tomos Morgan 1911 yilda o‘z shogirdlari bilan birga xromosoma ta’limotini yaratdi. Bu ta’limot xromosomalarda genlar bir chiziqda ketma-ket joylashishini va muayyan turda necha juft gomologik xromosoma bo‘lsa, shuncha birikish gruppasi hosil qilinishini tushuntirib berdi. Morgon fikricha genlar xromosomalarning moddiy bo‘lakchalaridir. Morgon ta’limoti organizmlarning irsiyati va o’zgaruvchanligini o‘rganishda Sitologik metodga asos soldi. Natijada genetikada yangi yo‘nalish – sitogenetika vujudga keldi. Xromosoma ta’limoti genetikada buyuk kashfiyot bo‘ldi. Biroq bu davrda gen mutatsiyasi o’zidan-o’zi vujudga keluvchi, tashqi sharoitga bog‘liq bo‘lmagan irsiy o‘zgaruvchanlik deb qaralar edi. Sababi tashqi sharoit ta’sirida organizmdagi mutatsion o’zgarishlarni vujudga keltirish bo‘yicha olib borilgan ko’pgina ishlar natijasiz bo‘ldi. Faqat 1925 yilda G.A.Nadson va G.S.Filippovlar achitqi zamburuғiga radiy nurlari ta’sir ettirib, birinchi marta mutatsiya oldi. Amerikalik genetik G.Meller meva pashshasi (drozofila) ga rengent nurlari ta’sir ettirilib, mutatsiya chastotasining ko‘payishini isbotlab, mutatsiyalar miqdorini aniq hisobga olish usulini ishlab chiqdi.

1932 yilda AQSh da L.Stadler, Sapagen, Delonelar makkajo‘xori va bug‘doyning xo‘jalik uchun qimmatli navlarini yaratdi. Bu ishlari bilan radiatsion mutagenez usulidan foydalanishni taklif qildi. Natijada genetikada yangi yo‘nalish radiatsion genetika vujudga keldi. Saharov, Loboshev, Rapopport, Auerbixlar irsiy o‘zgaruvchanlikni vujudga keltirishda ximiyaviy moddalardan foydalanib, kimyoviy mutagen ta’limotini yaratdi.

1930 yillarda Serebrovskiy va Dubininlar gen to‘g‘risidagi ta’limotni yanada rivojlantirdi. Dubinin molekulyar genetika asoschisi hisoblanadi. U gen ham bir qancha qismlardan iborat ekanligini isbotladi, ya’ni gen xromosomaning bir qismi N.K.Koltsov genlarning ximiyaviy tarkibini o‘rganib molekulyar genetikani yanada rivojlantirdi. Genetikaning rivojlanishida N.I.Vavilovning xizmati katta. U irsiy o‘zgaruvchanlikda gomologik qatorlar qonunini ishlab chikdi. N.Vavilov bu qonun asosida madaniy o‘simliklarning kelib chiqishi va joylashish markazlarini aniqladi. Geografik tarqalishining va joylashishining sabablarini isbotladi.

Genetika fanini rivojlanishga I.Michurinning xizmatlari katta. U sistematik jihatdan uzoq bo‘lgan formalarning chatishmasligi va olingan duragayning naslsiz bo‘lishiga barham berish mumkinligini isbotladi. Navashin esa qo‘sh urug‘lanish hodisasini isbotladi. Genetikaning metodlarini seleksiya bilan bog‘lab olib borish natijasida, geografik jihatidan uzoq bo‘lgan formalarning chatishmasligi va ulardan olingan duragaylarning naslsiz bo‘lishiga barham beradigan usullarni ishlab chiqqan olim Karpechenko Michurinni ishlarini yanada rivojlantirdi.

Astaurov radiatsion genetika metodi asosida ipak qurtining jinsini boshqarish mumkinligini isbotladi.

Uchinchi bosqich esa irsiyat va o‘zgaruvchanlikni o‘rganishda ximiya, fizika, matematika, kibernetika kabi aniq fanlarning usul va printsiplaridan foydalanish davri bo‘ldi. Natijada irsiyatning moddiy asosi bo‘lgan hujayraning molekulyar darajasida o‘rganildi. Bunda tez ko‘payuvchi va ko‘plab nasl beruvchi mikroorganizmlar, bakteriya va zamburug‘lardan foydalanildi.

1944 yilda amerikalik mikrobiolog olim O.Everi irsiyatning moddiy asosi – xromosomadagi oqsil komponentlari bo‘lmay, balki uning DNK si ekanligini isbotladi. Hozirgi kunda organizmlarning belgi va xususiyatlari xromosomalar orqali nasldan-naslga berilishi ma’lum. Xromosomalar ipsimon ikkita uzun molekula bog‘lamlaridan, ya’ni DNK dan iboratligi aniqlandi.

Gen xromosomada o‘ziga xos qismlardan iborat bo‘lib, vazifa va tuzilishiga ko‘ra uning asosiy qismini tashkil etadi. Gen xromosomadan ajratib olinsa, xromosomaning funktsiyasi buziladi. Gen xaqiqiy mavjud bo‘lib, alohida mutatsiyalanish, birikish yoki kombinatsiyalanish, ajralish va ma’lum ta’sir ko‘rsatish xususiyatiga ega bo‘lgan irsiyat birligidir. Genetikaning oldida turgan eng qiyin masala genning irsiyat birligi sifatida tabiatini va organizmlarda ma’lum belgilar orqali namoyon bo‘lish xususiyatlarini o‘rganishdir. Buni hozirgi kunda Sitologiya, bioximiya, biofizika kabi fanlar hal etdi. Gen birinchidan, xromosomada nusxa ko‘chirish (reduplikatsiya), ikkinchidan mutatsion o‘zgarish xususiyatiga ega, uchinchidan esa u aniq ximiyaviy struktura bilan bog‘langan, to‘rtinchidan, oqsil molekulasida aminokislotalarning tartib bilan o‘rin almashishini nazorat qiladi.

1953 yilda irsiy belgilarning nasldan-naslga o‘tishida DNK ning ahamiyati isbotlangan. Angliyalik F.Krik va amerikalik D.Uotson DNK molekulasining tuzilishini aniqlagan. 1961-1962 yil fransiyalik F.Jakob va J.Mono oqsil sintezining regulyatsiyasi ta’limotini ishlab chiqdi. F.Krik, S.Ochoa Nirenberg irsiyat kodini va oqsil molekulasiga kiradigan 20 ta aminokislota uchun nukleotidlar tripleti tarkibini aniqladi.

2-mavzu: GENETIKA FANINING MAQSADI VA O‘RGANISH USLUBLARI


Reja : 1. Genetika fanining maqsadi va vazifalari.

2. Gentika fanining o‘rganish uslublari.


Tirik organizmlarning ikki xususiyatini – irsiyati va o‘zgaruvchanligini genetika fani o‘rganadi. O‘rganish obektiga ko‘ra biologik fanlar jumlasiga kiradi.

Genetika o‘rganadigan irsiyat va o‘zgaruvchanlik yer yuzidagi olam evolyutsiyasini ta’minlovchi muhim 2 ta omil xisoblanadi. Irsiyat barcha organizmlarga xos bo‘lib ularning oila, avlod, tur va turkum navga xos bo‘lgan xususiyatlarni nasldan – naslga o‘tkazadi. Irsiyat tufayli ota-ona organizmlarining belgisi va xususiyatlarining kelgusi avlod uchun turgun saqlanib qolishi irsiyatning bir tomoni, ikkinchi tomoni organizmlarning ontogenezida ma’lum moddalar almashunuvi harakatlarini va rivojlanish tipini ta’minlashdir.

Hujayraning jinsiy va jinssiz ko‘payishi orqali ota-ona belgi va xususiyatlari kelgusi avlodga beriladi.

Jinsiy ko‘payishda erkak (sperma) va urg‘ochi (tuxum) hujayralar o‘zaro qo‘shilib, urug‘lanish natijasida yangi avlod vujudga keladi. Irsiyatning moddiy negizi jinsiy hujayralarda bo‘lib, avlodlar shu orqali bir-biri bilan bog‘langan bo‘ladi. Jinsiz ko‘payishda ham xuddi shunday bo‘ladi. Har qanday organizmning belgi va xususiyatlari indivudial rivojlanish jarayonida tashqi muxit ta’sirida shakllanadi.

Har bir organizmning rivojlanishi uning irsiyati bilan bog‘langan. Shunday bo‘lmaganida edi bir turdan ikkinchi bir tur vujudga kelmasdi.

Irsiyatning moddiy negizi – har bir hujayraning, qiz hujayraga taqsimlanish xususiyatiga ega bo‘lishidir. Bunda asosiy rolni hujayra yadrosidagi xromosomalar o‘ynaydi.

Xromosoma grekcha so‘z bo‘lib “xromos—bo‘yoq, rang, soma- tana” degan ma’noni bildiradi. Xromosoma o‘z nusxasini hosil qilish xususiyatiga ega bo‘lib, hujayra bo‘linganda xromosomaning bu nus’halari uzunasiga ikkiga bo‘linadi.

O‘zgaruvchanlik har bir organizmning ikkinchi xossasi bo‘lib avlodlarning bir yoki bir qancha belgilari bilan o‘z ajdodlaridan farq qilishdir. Bunday qaraganda o‘zgaruvchanlik irsiyatga teskari ko‘rinsada, u ham aslida tirik organizmga xos xususiyatdir. Organizmlar rivojlanish sharoitiga qarab o‘zgaradi.

O‘zgaruvchanlikning o‘zi bir necha xil bo‘ladi. Ota-onada bo‘lmagan va uzoq ajdodlarda bo‘lmagan belgi va xususiyatlarni paydo qiladi. Organizmlarning belgi xususiyatlarining o‘zgarishi tashqi sharoit bilan birga bir qancha genlarning o‘zgarishiga ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunday o‘zgaruvchanlik mutatsiya deyiladi. Mutatsiya tasodif yuzaga keladigan sifat o‘zgarishidir.

Bundan tashqari kombinatsion o‘zgaruvchanlik ham mavjud. Bu odatda chatishtirish yo‘li bilan, har xil genlarning birikishi natijasida hosil bo‘lib organizm belgilarining o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

Misol: Sersut sigirni sergo‘sht buqa bilan chatishtirishda ona va ota belgilarining o‘tishi, ikki xil rangga mansub gulni chatishtirish natijasida boshqa bir xil belgilar olish, tik turadigan bug‘doy navini, ser hosil yotib qolishga moyil nav bilan chatishtirish va xokozo. Bu belgilar keyingi avlodlarga o‘tadi. Individual rivojlanish jarayonida organizmlarning morfologik, fiziologik, biokimyoviy xususiyatlari o‘zgarishi mumkin. Buni ontogenetik yoki fenotipik o‘zgaruvchanlik deyiladi. Bu ham irsiyatga bog‘liq bo‘ladi.

Tashqi sharoit ta’sirida har qanday organizm rivojlanib boradi. Rivojlanish sharoitining farqi genlar ta’sirining yuzaga chiqishini ham o‘zgartiradi. Rivojlanish sharoitining o‘zgarishi natijasida genlar ta’sirining yuzaga chiqishida sodir bo‘ladigan o‘zgaruvchanlik modifikatsion o‘zgaruvchanlik deyiladi. Modifikatsion o‘zgaruvchanlikda genlar o‘zgarmaydi. Shuning uchun ham bunday o‘zgarishlar keyingi avlodlarga berilmaydi. Irsiyat tufayli nafaqat avlodlar o‘rtasidagi o‘xshashlik emas, balki o‘zgaruvchanlik ham bir qator bo‘g‘inlarda saqlanib qoladi.

Xulosa qilib aytganda bizga tirik organizmga xos bo‘lgan bir-biriga teskari va bir-biriga bog‘liq bo‘lgan jarayonlarlarni, ya’ni irsiyat va o‘zgaruvchanlikni o‘rganish genetika fanining bosh mavzusi hisoblanadi.

Zamonaviy genetika fani irsiyat va o‘zgaruvchanlikni tirik tabiatning molekulyar xromosoma, hujayra, tirik mavjudot va populyatsiya darajasida o‘rganadi. Tekshirish usullari va manbalarning har xilligi uning bir qancha bo‘limlarini yuzaga keltirdi. Masalan: populyatsion genetika, matematik genetika, sitogenetika, o‘simlik, hayvon va odam genetikasi, mikroorganizmlar genetikasi kabilardir.

Har qanday organizmning irsiyat va o‘zgaruvchanligini o‘rganishda genetik tahlil usuli asosiy hisoblanadi. Uni o‘zi bir qancha tekshirish usullarini o‘z ichiga oladi.

Chatishtirish natijasida olingan duragayning keyingi bir qancha bo‘g‘inlariga ota-onaning ba’zi bir belgilarining berilishi, genlarning o‘zgartirishi va birikishi (kombinatsiyasi) gibridologik tahlilning asosiy usuli hisoblanadi.

Irsiyatning moddiy asosi Sitologik usul asosida o‘rganiladi. Bu usul irsiyatning anatomiyasini o‘rganishga xizmat qiladi. Hujayra tuzilishi har xil mikroskop orqali o‘rganiladi. Shu bilan birga irsiyatning asosini o‘rganishda sitokimyoviy, biokimyoviy, biofizikaviy fiziologik usullar qo‘llaniladi.

Sitologik va gibridologik tahlil usullarini birga qo‘shib o‘rganish mustaqil sitogenetik usulini tashkil etadi.

Fenogenetik yoki ontogenetik usul yordamida organizmlarning individual rivojlanish davrida genlar ta’siri natijasida ularda yangi belgilar paydo bo‘lishi, yuzaga chiqishi o‘rganiladi. Bu usulda genning ta’siri har xil bo‘ladi. Masalan: bir hujayra yadrosini ikkinchi hujayraga ko‘chirish, irsiy jihatdan har xil bo‘lgan to‘qimalar payvandlash kabilar o‘rganiladi.

Keyingi vaqtlarda organizmlarning xo‘jalik uchun qimmatli miqdoriy belgilarining irsiylanishini o‘rganishda matematik usuldan foydalanmoqda.

Hozirgi zamon genetika fanning asosiy vazifasi irsiy va o‘zgaruvchanlik bilan bog‘liq bo‘lgan nazariy masalalarni o‘rganish bilan birga qishloq xo‘jaligida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan masalalarni ham o‘rganishdir.

Genetika—seleksiya va urug‘chilikning nazariy asosi xisoblanadi.

Seleksiyada tur va navlarni, avlod va ajdodni o‘zaro chatishtirish geografik, sistematik yo‘nalishda bo‘ladi. Umuman bir biridan juda uzoq turlarni chatishtirishda qiyinchilik katta bo‘lib, olingan duragaylar ko‘p hollarda naslsiz bo‘lib chiqadi.

Har tomonlama va puxta-pishiq mutantlar seleksiyaning oltin fondi hisoblanadi.

3-mavzu. KO‘PAYISH VA INDIVIDUAL RIVOJLANISH


Reja: 1. Hujayraning bo‘linishi.

2. Organizmlarning ko‘payish xillari.

3. Urug‘lanish, urug‘lanishning mohiyati.

4. Jinsiy ko‘payish xillari.


Har qanday organizmning o‘sish va rivojlanishi, ko‘payishi hujayralarning bo‘linishi bilan bog‘liq. Hujayralar asosan 2 xil : mitoz, ya’ni kariokinez va meyoz yo‘li bilan bo‘linadi.

Mitoz bo‘linishda xromosomalar va DNK ikkita qiz hujayraga teng taqsimlanadi.

1. Interfaza - modda almashinish jarayoni ro‘y beradi.

2. Profaza - yadroning bo‘linishga tayyorlanish davri. Bu davrda xromosomalar sentrosomaga bog‘lanadi, xromosoma iplari buralib, yo‘g‘onlashadi, X-nlar hujayrasida profaza oxirida sentrollar 2 ga, ya’ni qutblarga tortiladi.

3. Prometofazada - yadrocha va yadro qobig‘i erib ketadi, xromosomalar ko‘zga yaqqol ko‘rinib qoladi. Ekvator tekisligiga qarab yo‘naladi.

4. Metafazada xromosomalar yo‘g‘onlashib, kalta tortadi. Xromosomalar hujayra markazida tortiladi va juftlashib turadi.

5. Anafazada - axramatin iplari qisqaradi. Sentromera va xromotidalar ajraladi. Juft xromosomalar ajralib qutblarga tortila boshlaydi. Natijada 2 gruppa xromosoma vujudga keladi, bular son jihatidan teng bo‘ladi.

6. Telofazada - qutblarga yetib borgan xromosomalar g‘uj bo‘lib to‘planadi. Natijada 2 ta yadro hosil bo‘la boshlaydi. Natijada sitoplazma o‘rtasidan ingichka tortib teng ikkiga bo‘linadi, ya’ni sitokinez ro‘y beradi.

Meyoz bo‘linish. Yadro bo‘linishining murakkab jarayoni bo‘lib bunda, xromosomalar diploid holatdan gaploid holatga o‘tadi. Odatda jinsiy hujayralar meyoz usulda ko‘payadi. «Meyoz» degani grekcha «meyozis» so‘zidan olinib «kamayish» demakdir. Meyoz bo‘linish 2 bosqichda bo‘ladi.

1. Xromosomalar soni 2 marta kamayadi, bunga reduktsion bo‘linish deyiladi. Bunda profaza, meto-, ana-, telofazalari yoniga 1 raqami yoziladi.

2. Bu bosqich mitozga o‘xshaydi, buni ekvatsion bo‘linish deyiladi. Umuman meyozda xromosomalar soni diploiddan gaploidga o‘tadi, hamda gomologik xromosomalarning qo‘shilishi ro‘y beradi.

Meyozning reduktsion bo‘linishiga profaza 1 dan telofaza 1 gacha bo‘lgan davri tegishli. Ya’ni, meyozning birinchi bo‘linishi-profaza yadroning xromosoma apparatida bo‘lib o‘tadigan murakkab jarayonga bog‘liq bo‘lib, 5 ta kichik bosqichni tashkil etadi.

1. Leptonema bosqichi - yadroning kattalashuvi bilan xarakterlanadi. Yadroda xromosomalarning diploid to‘plami bo‘ladi.

2. Zigonema bosqichi - jinsiy hujayralarning rivojlanishida sirli hodisa ro‘y beradi, xromosomalar bir-biriga yaqinlashadi va konyugatsiya hodisasi ro‘y beradi. Bunda gomologik xromosomalar qo‘shiladi. Ularning uzunasiga birlashishiga konyugatsiya, ya’ni sinapsis deyiladi. Qo‘shilgan 2 ta yoki bir juft xromosoma bivalent deb ataladi. Har bir bivalent 4 ta xromatidadan iborat. Shu yerda gen va qismlar almashinadi. Bunga krossingover deyiladi.

3. Paxinema bosqichi - juda uzoq davom etadi. Xromosomalar ko‘p buralib, yo‘g‘onlashadi. Birlashgan gomologik xromosomalarning iplari 4 ta xromatidadan iborat bo‘ladi. Bunga tetrada deyiladi. Xromosomalar yaxshi ko‘rinib 2 ta tsentromera bilan birikib turadi.

4. Diplonema bosqichi - bunda 2 bosqich (zigonema)ga teskari hodisa ro‘y beradi, ya’ni xromosomalar bir-biridan ajrala boshlaydi. Keyinchalik tsentromera qismi ajraladi. Mana shu yerda genetika uchun ahamiyatli bo‘lgan xromosomalar chalkashuvi, ya’ni krossingover hodisasi ro‘y beradi. Shu yerda har bir xromatida kelgusi avlodni ota-onaning irsiy belgi va xususiyati bilan ta’minlaydi.

5. Diakinoz - xromotidalar eng ko‘p buralib spiral xoliga o‘tadi. Bunda yadro qobig‘i va yadrocha erib ketadi va axromatin iplari hosil bo‘ladi. Shu bilan profaza 1 bosqichi tugaydi.

Metafaza 1 da juft xromosomalar o‘z tsentromeralari bilan ekvatorda to‘g‘ri bo‘ylab joylashadi.

Anafazada 1 da - esa juft xromosomalardan toq gaploid xromosomalar qarama-qarshi qutblarga tarqaladi. Natijada qiz hujayralarning yadrosida xromosomalar soni teng 2 ga kamayadi. Ona xromosomalar 1 qutbga, ota xromosomalar 2 chi qutbga yig‘iladi.

Telofaza 1 da yangi hujayralar hosil bo‘ladi.

Profaza 2 – xuddi mitozning profazasiga o‘xshaydi.

Metofaza 2 da - xromosomalar tsentromeralari bilan hujayra ekvatorida joylashadi.

Anafaza 2 da - tsentromeralar 2 ga bo‘linadi. Har bir xromatidada mustaqil xromosoma bo‘lib qoladi. Bu holni monoda deb ataladi.

Telofaza 2 da - xromosomalar hujayra qutblariga tarqalib, hujayra 2 ga bo‘linadi va sitokinez hosil bo‘ladi.

Meyoz bosqichini o‘tagan har bir hujayrada ketma-ket kelgan 2 ta bo‘lishdan so‘ng, xromosomalar soni 2 marta kamaygan 4 ta hujayra hosil bo‘ladi. Xulosa qilib aytganimizda meyozda 3 ta muhim jarayon amalga oshadi.

Xromosomalar soni 2 marta kamayadi, ya’ni gaploid hujayra hosil bo‘ladi

Xromosomalar chalkashuvi ro‘y beradi.

Xromosomalarning kombinatsiyalanishi - erkin holda ro‘y berib, ota yoki onadan olingan xromosomaning tasodifiy qo‘shilishi natijasida har xil genetik xususiyatga ega bo‘lgan gametalar hosil bo‘ladi.

Organizmlarning ko‘payish xillari. Organizmlarning ko‘payishi tufayli yer yuzasida hayot davom etadi. Umuman tirik organizmlar jinsiy va jinssiz usulda ko‘payadi. Vegetativ ko‘payish faqat o‘simliklarga xos.

Hayvonlarda erkak organizmning jinsiy bezlarida meyoz bo‘linishdan so‘ng hosil bo‘lgan 4 ta hujayraning har biri keyingi rivojlanish natijasida yetilgan spermatozoidga aylanadi. Bu jarayon 4 ta: ko‘payish, o‘sish, yetilish, shakllanish davrlaridan iborat. Urg‘ochi organizmlardagi jinsiy bezlarda - tuxumdonlarda gametalar yoki tuxum hujayralari, erkaklik jinsiy bezlari - urug‘donlarda spermatozoid yoki urug‘ hosil bo‘ladi.

Mitozdan keyin hosil bo‘lgan spermatagoniylar - spermatotsitlarga aylanadi. Bu o‘sish davri bo‘ladi. Meyoz bo‘linishdan keyin gaploid xromosomali 2 tartibli spermatotsitlar hosil bo‘ladi. Ekvatsion bo‘linish natijasida spermatidalar hosil bo‘lib, ular spermatozoidlarga aylanadi. Spermatidaning yadrosi spermatozoidning boshini, sitoplazmasi dumini hosil qiladi. Bu shakllanish davri bo‘ladi. Uning bo‘yni va o‘rta qismida tsentrosoma va mitoxondriya joylashadi.

Urg‘ochi gametalar hosil bo‘lishda meyozdan so‘ng hosil bo‘lgan 4 ta gaploid hujayraning 1 tasi zarur ozik moddalarni to‘plab rivojlanadi. Urug‘lanishga qobiliyatli tuxum hujayraga aylanadi. Qolgan 3 tasi nobud bo‘ladi.

Urg‘ochi jinsiy hujayraning rivojlanishi ovogenez deyiladi. Ovogenez davrida tuxumdonning aloxida hujayralari - ovogonitlar tuxum hujayraga aylanadi. Ovogonitlar mayda bo‘lib, ularga xromosomalar yig‘indisi diploid bo‘ladi. Sut emizuvchilarning tuxum hujayrasi bevosita urug‘lanishdan oldin, ba’zan urug‘lanish bilan bir vaqtda voyaga yetadi. Tuxum hujayra tez-tez yetilib parda ichida bo‘ladi. Ayollarda har oyda faqat bitta tuxum hujayra yetiladi. Hayvonlarda esa yilning bir vaqtda, ko‘pincha bahorda yetiladi. Tuxum hujayralari yirik, spermatozoidlar kichik, lekin harakatchan bo‘ladi.

Yopiq urug‘li o‘simliklarda mikrosporogenez va mikrogametogenez. O‘simliklarda erkak va urg‘ochi gametalarning (yetilgan jinsiy hujayralarning) hosil bo‘lish jarayoni gametogenez deyiladi. U 2 bosqichda:

1) sporogenez – bunda gaploid xromosomali jinsiy hujayralar – mikro - va makrosporalar hosil bo‘ladi;

2) gametogenez – mikro- va makrosporalarning yadrosi bir necha marta mitoz yo‘li bilan bo‘linib, gaploid xromosomali yetilgan jinsiy hujayralar hosil bo‘ladi.

Gulli o‘simliklarda chang donachasi (mikrospora) hosil bo‘lish jarayoni mikrosporogenez deyiladi. Chang donachasi yadrosining 2 marta mitoz bo‘linishi orqali vegetativ va generativ yadrolar hosil bo‘lishi va ulardan spermalar paydo bo‘lishi mikrogametogenez deyiladi.

Urg‘ochi jinsiy hujayra yoki murtak xaltachasining hosil bo‘lish jarayoni makrosporogenez deyiladi. Makrospora (murtak haltachasi) yadrosining 3 marta mitoz yo‘li bilan bo‘linib, tuxum hujayra va murtak xaltachasidagi markaziy hujayralar hosil bo‘lishi makrogametogenez deyiladi.

Urug‘lanish va urug‘lanishning mohiyati. Murakkab jarayon bo‘lgan jinsiy ko‘payish quyidagilarga bog‘liq bo‘ladi:

Erkak va urg‘ochi gametalar hosil bo‘lishiga.

Urug‘lanishida qarama-qarshi jinsdagi gametalarning qo‘shilishiga (singamiya)

Yadrolarning qo‘shilishiga (kariogamiya)

Meyozda gomologik xromosomalarning konyugatsiyalanishiga (sinapsis va irsiy omillarning birikishiga bog‘liq).

Urug‘lanish qayta takrorlanmaydigan jarayon bo‘lib, bir marta urug‘langan hujayra boshqa urug‘lanmaydi. Odatda jinsiy hujayralarni - gameta, urug‘langan tuxum hujayralarini - zigota yoki murtak deyiladi.

Urug‘lanish jarayonida turning yashab qolishi zarur quyidagi genetik hodisalar ro‘y beradi.

Xromosomalarning diploid soni tiklanadi.

Bir avlod bilan keyingi avlod o‘rtasida ketma-ketlik ta’minlanadi.

Har bir individda ota-ona organizmlarning irsiy belgilari mujassamlanadi.

Hayvonlarda urug‘lanish jarayonida tuxum hujayra yadrosi bilan bitta spermatazoid yadrosi qo‘shiladi. Tuxum hujayraga kirgan spermatazoid kattalashib u bilan birikadi. Bu davr tuxumning aktivlanish bosqichi deyiladi. Batamom qo‘shilish stumulyatsiya deyiladi. Urug‘langandan keyin tuxum hujayra ichiga bitta (monospermiya), ba’zan hujayrada bir qancha (polispermiya) kiradi. Urug‘lanishda 2 gaploid xromosomali pronukleus bir yadroga qo‘shilib zigota hosil qiladi. Bu jinsiy jarayonning eng oliy nuqtasi hisoblanadi. Natijada tarkib etgan gomologik xromosomalar zigotaning bir yadrosiga to‘planadi va diploid nabor tiklanadi.

Ilgarilari urug‘lanishda tuxum hujayra tsitoplazmasiga spermatazoidning faqat bosh qismi (yadro) kiradi deb hisoblanar edi. Dum qismi tashqarida qoladi deyilar edi.

Tuxum hujayra yadrosining sperma yadrosi bilan qo‘shilishi o‘simliklarning urug‘lanishida asosiy jarayon. Zigota ya’ni urug‘langan tuxum hujayrada urug‘ning murtagi rivojlanadi. Yopiq urug‘larda urug‘lanishdan so‘ng qo‘shimcha murtak organ—endosperma rivojlanadi.

Bitta spermaning tuxum hujayra bilan, boshqasining markaziy hujayra yadrosi bilan qo‘shilishi - qo‘sh urug‘lanish deyiladi. Buni 1898 yil Navashin kashf etgan.

Jinsiy ko‘payish xillari. O‘simlik va hayvonlarning urug‘lanib ko‘payishiga amfimiksis, urug‘lanmasdan ko‘payishga apomiksis deb ataladi. Apomiksisning: partenogenez, ginogenez, androgenez usullari bor.

a) Partenogenez - urug‘lanmagan tuxum hujayradan zigota yoki murtakning rivojlanishi. Partenogenez tabiiy va sun’iy bo‘ladi. Tabiiyda tuxum hujayra tashqi yoki ichki omillar ta’sirida bo‘lina boshlaydi va ulardan normal zigota (murtak) rivojlanadi. Bular o‘simliklar, qurtlar, qisqichbaqasimonlarga va hashoratlarga xosdir.

Sun’iy partenogenez Tihamirov tomonidan 1895 yilda, quyonda, ipak qurtida, suv o‘tida hosil qilgan. Bunda spermatozoid ishtirok etmaydi. Erkak jinslar odatda gaploid zigotadan rivojlanadi. Murtak xaltasining tuxum hujayradan boshqa hujayralar hisobiga rivojlanishiga apogamiya deyiladi. Odatda bular pushtsiz bo‘ladi.

b) Ginogenez ko‘payish - ayrim hayvonlarda hayotchan va jinsiy yetilgan organizmlarning hosil bo‘lishi tuxum hujayraga boshqa uzoq turdagi hayvonlar spermatozalarining kirishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Tuxum hujayrasiga kirgan spermatozoid yadrosi tuxum hujayrasi yadrosi bilan qo‘shilmaydi, urug‘lanish ro‘y bermaydi, spermatozoid yemiriladi. Lekin tuxum hujayrani faollashtiradi, rivojlantiradi. Bunga yolg‘on urug‘lanish deyiladi. Sun’iy ginogenez - rengent nurlarini ta’sir ettirish orqali amalga oshadi.

с) Androgenez ko‘payish - bunda genogenezga teskari jarayon bo‘ladi, ya’ni zigota yoki murtak erkak jinsiy hujayra, ya’ni spermatozoid yadrosi hisobiga hosil bo‘ladi. Tuxum hujayra ishtirok etmaydi. Tuxum hujayra yadrosi nobud bo‘ladi va uning sitoplazmasiga 1 yoki 2 ta spermatozoid kiradi. 1 spermatozoid kirsa Aimton bo‘ladi, xatto halok bo‘ladi. 2 ta kirsa zigota diploid xromosoma to‘plamiga ega bo‘ladi va normal rivojlanadi. Ba’zan tuxum hujayra sitoplazmasiga 2 xil organizm spermatozoidi kirib qolishi va yadrolari qo‘shiladi. Buni poliandriya deyiladi.

4-mavzu. IRSIYATNING SITOLOGIK VA MOLEKULYAR ASOSLARI.


Reja: 1. Irsiyatning sitologik asoslari.

2 Irsiyatning molekulyar asoslari.


Sitologiya hujayraning tuzilishi, rivojlanishi, funksiyasi va undagi moddalar almashinuvini o‘rganadigan fandir. Barcha tirik organizmlarning tuzilishi va rivojlanishi negizi hujayradir. Barcha organizmlarning hujayrasi tuzilishi, kimyoviy tarkibi, kimyoviy reaksiyalarga munosabati jihatidan bir-biriga o‘xshashdir. Tarkibidagi hujayralar soniga qarab organizmlar bir hujayrali, ko‘p hujayralilarga bo‘linadi. Hujayralar kattaligi mikroskop bilan o‘lchanadi. Birinchi mikroskopni 1610 yilda italiyalik olim G.Galiley va gollandiyalik olim Z.Yansenlar yaratganlar. Ulardan 50 yil o‘tgach R.Guk mikroskopdan foydalanib hujayrani kashf etdi. O‘simlik va hayvonlar hujayrasidagi umumiylikni 1838 yilda Shleyden va Shvann isbotladi. 1898 yilda S.Navashin yopiq urug‘li o‘simliklarda qo‘sh urug‘lanish hodisasini ochadi.

Hujayralarning shakli bajaradigan funksiyasiga bog‘liq bo‘lib, o‘sish jarayonida o‘z shaklini o‘zgartirib turadi. Hujayra o‘zaro bog‘langan 2 qismdan – sitoplazma va yadrodan tuzilgan. Sitoplazma yarim suyuq, shirasimon, yadro esa quyuq bo‘ladi. O‘simlik hujayrasi sitoplazma va yadrodan tashqari plastidalar, Goldji apparati, mitoxondriyalar, ribosomalar, endoplazmatik to‘r kabi organoidlardan tuzilgan.

Xromosomalar yadroning doimiy elementi bo‘lib, ularning umumiy morfologiyasi va sonini bo‘linishning anafaza va metafaza stadiyalarida ko‘rish mumkin, chunki bu bosqichlarda ular bo‘yiga ancha qisqargan bo‘lib, ekvator tekisligida joylashadi, shakliga ko‘ra bir-biridan farq qiladi. Xromosomalar ipsimon yoki tayoqsimon bo‘lib, ular o‘rtasida ikki qismga bo‘lib turuvchi uchastka tsentromer deyiladi.


Xromosomalar shakliga ko‘ra:

Metatsentrik — teng yelkali

Submetatsentrik - teng bo‘lmagan yelkali

Akrotsentrik - juda notekis yelkali xromosoma

Yuldoshli xromosomalar

Xromosomalar yig‘indisining soni doimiy bo‘ladi. Somatik hujayralardagi xromosomalar yig‘indisi kariotip deyiladi. Somatik hujayrada jinsiy hujayraga nisbatan xromosomalar soni 2 barobar ko‘p bo‘ladi. Bu xromosomalar juft, ya’ni diploid deb ataladi va 2 n bilan ifodalanadi. Jinsiy hujayradagi xromosomalar toq bo‘lib gaploid deyiladi.

Diploid sondagi xromosomalar ota va ona organizmlarning gaploid sondagi xromosomalarning qo‘shilishi natijasida gomologik xromosomalardan yuzaga keladi. Bu xromosomalar tashqi jihatdan bir-biridan farq qilmaydi.

DNK va RNK ning tuzilishi va sintezi.

Nuklein kislotalar barcha tirik organizmlarning hujayralarida bo‘lib elementar zarrachalar- nukleotidlardan tuzilgan. Nuklein kislota degani lotincha «nukleuc», ya’ni yadro demakdir. Birinchi marta yadrodan topilgan. Nuklein kislotalar 2 xil bo‘ladi: DNK — yadrodagi xromosomalar tarkibida

RNK - yadroda ham sitoplazmada ham uchraydi.

Umuman nuklein kislotalar hujayrada oqsillar sintezlanishini amalga oshiradi. DNK—organizmdagi belgi va xususiyatlarni keyingi avlodga beradi. DNK biologik polimer bo‘lib molekulyar og‘irligi 5-7, ba’zan 10-16 mln.ga teng bo‘ladi. U o‘zaro bog‘langan juda ko‘p nukleotidlardan tashkil topgan bo‘lib, 2 ta spiral shakldagi zanjirdan iborat. Nukleotidlar - A- adenin, G- guanin, S- sitozin, T- timin. Bo‘lar bosh harflar bilan: A, G, S, T belgilanadi.

RNK – 1909 yilda Levin tomonidan kashf etilgan. U ham DNK ga o‘xshaydi, lekin bir zanjirdan iborat. RNK 3 xil: i-RNK, t-RNK, r-RNK bo‘ladi (i-informatsion, t-transport, r-ribosoma).

i-RNK – irsiy axborotlarni yadrodan sitoplazmaga yetkazadi;

t-RNK - aminokislotalarni oqsil sintezi joyiga (ribosomaga) yetkazadi;

r-RNK – hujayra ribosomasi tarkibiga kiradi.

Oqsillar va aminokislotalar – oqsillar biologik polimerlar bo‘lib, ularning monomeri - aminokislotalardir. Hozircha 20 ta aminokislota aniqlangan. Sintezlanuvchi oqsildagi aminokislotalarning joylashishini belgilovchi DNK dagi azotli asoslarning joylashish ketma-ketligi genetik kod deyiladi.

5 – mavzu: TUR ICHIDA DURAGAYLASHDA IRSIYAT QONUNLARI


Reja: 1. Monoduragay chatishtirish.

2. Takroriy va tahliliy chatishtirish.

3. Chala dominantlik.

4. Diduragay chatishtirish.

5. Poliduragay chatishtirish.

6. Genlarning o‘zaro ta’siri.

7. Gen va tashqi sharoit.


Hujayraning bo‘linishi, jinsiy hujayraning rivojlanishi va urug‘lanishi, avlodlar o‘rtasidagi moddiy izchillikni ta’minlaydi. Irsiyatni o‘rganishning asosiy metodini chex olimi Gregor Mendel (1822-1884) ishlab chiqdi. Mendelgacha XVIII asrda rus akademigi I.G.Kelreyterlar (1733-1806) tamaki o‘simligini duragaylash bo‘yicha ish olib bordi. Bu duragayning ota-ona organizmga nisbatan kuchli rivojlanishi ko’rsatdi. Frantsuz olimi Sh.Noden (1815-1899) duragaylarda ota-ona belgilarining ustunlik kilishini ko’rsatdi.

Bularning hammasi irsiyatning mohiyatini bilishni va uning qonunlarini ochishga erisha olmadi. Mendel bu qonuniyatni 1865 yilda ochdi, ya’ni irsiyatni o‘rganishning asosiy usuli gibridologik yoki duragaylash usulini ishlab chiqdi. U o‘z tajribalarini mart oyida Brno shaxridagi oz sonli tabiatshunoslik jamiyatida e’lon qildi. Bu ish 1868 yilda «O‘simliklar duragaylari ustida tajribalar» nomi bilan nashr etildi. Biroq bu ish 1900 yilgacha olimlar o‘rtasida aniq bo‘lmay qoldi.

Mendelning xizmatlari faqat irsiyat qonuniyatlarini kashf etishdan iborat bo‘lmay, balki uning mohiyatini tushuntirishda katta rol o‘ynadi. Mendel tekshirishlarning asosiy xususiyatlaridan biri boshlang‘ich ota-ona formalarini tanlashdan iborat edi.

1. Chatishtirish uchun bir-biridan keskin farq qiluvchi belgilari bo‘lgan organizmlar tanlab olindi. Bir-biridan keskin farq qiladigan juft belgilar alternativ belgilar deyiladi. Keyinchalik bu organizmlar o‘zaro chatishtirildi. Chatishtirish sxemasini tuzishda ota va onalar P harfi bilan belgilanib, birinchi o‘rinda urg‘ochi jins o (zuxro), ikkinchi o‘rinda erkak jins yoziladi. Chatishtirish X belgisi bilan ifodalanadi. Chatishtirish natijasida olingan duragay avlodlar F (lat. «bolalar» so‘zining bosh harfi) bilan belgilanib, uning tagiga yoziladigan son nechanchi bo‘g‘in ekanligini ko‘rsatadi.

F1, F2, F3, Fn irsiyati har xil bo‘lgan ikki organizmni chatishtirishdan olingan bo‘g‘in duragay deyiladi. Ma’lum belgilari bilan bir-biridan farq qiladigan, lekin bir turga kiradigan ikkita organizmni chatishtirish tur ichidagi duragaylash deyiladi.

Ikki chatishtirishning birida bir belgi bilan ota jinsi, ikkinchisida shu belgi bilan ona jinsi ajralib tursa, bunday chatishtirishga retsiprok - teskari chatishtirish deyiladi.

Monoduragay chatishtirish. Bir juft belgisi bilan keskin (alternativ) farq qiladigan ikki organizmni chatishtirishga monoduragay chatishtirish deyiladi. G.Mendel tajribalari ham shunday chatishtirishdan boshlangan. Bunga no‘xat avlodlarini olgan.

Misol: qizil gulli no‘xatni oq gulli no‘xat bilan, sariq donli no‘xatni yashil donli bilan monogibrid chatishtirgan. Bunda 7 juft belgi o‘rganilgan. Umuman, chatishtirishdan oldin ota-ona formalar bilan qancha bo‘g‘inlarda irsiy jihatdan turg‘un ekanligiga ishonch hosil qilish kerak. Mendel 1 xil belgi bilan farq qiladigan no‘xatlarni chatishtirganda birinchi bo‘g‘in duragaylar bir xil bo‘lishini, ya’ni ularda ota yoki onadagi bir belgi ro’yobga chiqishini aniqladi.

Qizil va oq gulli no‘xatlar chatishtirilganda birinchi bo‘g‘in duragaylarda faqat qizil gul hosil bo‘ladi. Sariq va yashil rangli no‘xatlar chatishtirilganda sariq donli no‘xat hosili olingan. Mendel 1-bo‘g‘in (F1) da duragaylarda ko‘zga ko‘ringan ota va ona belgilarni dominant (ustun) belgilar deb atagan va ularning irsiy faktorlarini alfavitning katta harflari bilan belgiladi (A, B, D). Birinchi bo‘g‘inga ko‘ra ko‘rinmagan belgilarni retsissiv (chekinuvchan yoki yashirin) belgilar deb atab ularning irsiy faktorlarini alfavitning kichik harflari bilan belgiladi (a, b, d).

Mendel dominantlik hodisasi ona yoki ota sifatida qaysi forma olinishiga bog‘liqligini tekshirish uchun, sariq donli no‘xatning ona gulini, yashil donli no‘xatning ota guli changi bilan, yashil donli no‘xatning ona gulini, sariq donli no‘xatning ota guli changi bilan changlatadi. Har ikkalasida ham bir xil natija - sariq donli no‘xat rivojlanadi. Dominantlik hodisasi ota yoki ona sifatida qaysi forma olinishiga bog‘liq emasligini aniqladi. Mendel aniqlagan dominantlik qonuni birinchi bo‘g‘in duragaylarining bir xil bo‘lish qonuni ham deb yuritiladi. Bu qoidaga ko‘ra birinchi bo‘g‘in duragaylari ota yoki onadagi bir belgini o‘zida ruyobga chiqaradi.

Demak dominant belgi AA genlarni, retsissiv belgilar aa genlarni o‘z ota-onalaridan olganida, bu o‘simliklarning jinsiy hujayralarida bittadan gen bo‘lib, bular jinsiy hujayralar ishlab chiqaradi. A va a lar duragay organizmlar keltirib chiqaradi.

F1 bo‘g‘inda chatishtirish bo‘yicha hosil bo‘lgan donlarni kelgusi yil ekilsa ikkinchi bo‘g‘in, ya’ni F2 da 2 xil gulli o‘simlik hosil bo‘ladi (oq va qizil). Bu hodisani belgilar bo‘yicha ajralish deb ataladi. Ikkinchi bo‘g‘in F2 da belgilar bo‘yicha ajralish miqdori aniq bo‘lib, hamma o‘simlikning 3/4 qismi qizil, 1/4 qismi oq gulli bo‘ladi. Ya’ni dominantlik retsissivlikka nisbatan 3:1 bo‘ladi. Demak oq belgi yo‘q bo‘lib ketmay, 2-bo‘g‘inda paydo bo‘ladi. Ikkinchi bo‘g‘in (F2) dagi hamma oq gulli o‘simliklar o‘zaro chatishtirilsa ular keyingi bo‘g‘inlarda (Fn) ham faqat oq gulli bo‘ladi. Sariq gulli (3/4) o‘simliklar o‘zaro chatishtirilsa, F3 da va keyingi bo‘g‘inlarda ularning faqat 1/4 qismi sariq gulli bo‘lib, qolgan 2/4 qismi 3:1 nisbatda ajraladi. Ya’ni 3 qismi sariq 1 qismi oq gulli bo‘ladi. Uchinchi bo‘g‘in F3 da gulning sariq rangi dominant belgi 1:2 nisbatda, barcha ikkinchi bo‘g‘in o‘simliklar irsiy imkoniyatlari bo‘yicha 1:2:1 nisbatda ajraladi.

Ikkinchi bo‘g‘indagi dominant belgili avlodlarning 2/4 qismi tabiatan duragay bo‘lib, ular o‘zaro chatishtirilsa, uchinchi bo‘g‘in (F3) da ya’ni 3:1 nisbatda ajralish ro‘y beradi. 1/4 qismi esa boshlang‘ich formaga o‘xshab turg‘un bo‘ladi. Misol: silliq va burushgan donli no‘xatlar chatishtirilganda ham F1 da faqat silliq donli, F2 da silliq donning nisbati burushganga nisbatan 3:1 bo‘ladi. Har xil rangli - sariq va yashil no‘xatlar o‘zaro chatishtirilganda birinchi bo‘g‘in o‘simliklardan ikkinchi bo‘g‘inda 8023 ta dan olinadi, ularning 6022 tasi ya’ni 75 % sariq, 2011 tasi ya’ni 25 % yashil bo‘ladi. Sariq donning yashilga nisbati 3:1 ga yaqin bo‘ladi. Ikkinchi bo‘g‘inda duragaylarning tashqi ko‘rinishi bo‘yicha esa 3:1, irsiy imkoniyati bo‘yicha esa 1:2:1 nisbatda ajraladi.

Birinchi nisbat, ya’ni 3:1 fenotip, ikkinchi nisbat 1:2:1 genotip bo‘ladi. Fenotip va genotip terminlari 1903 yilda daniyalik olim V.Iogannsen tomonidan fanga kiritilgan bo‘lib, organizmdagi irsiy faktorlar yoki genlar yig‘indisi genotip deyiladi.

Genotipning tashqi sharoit bilan o‘zaro ta’sirlanishi natijasida organizmlarning bir individual rivojlanish davrida yuzaga chiqadigan belgilar majmuasi fenotip deyiladi. Genotip ota va onadan olingan irsiy imkoniyatni ko‘rsatsa, fenotip shu imkoniyatning tashqi muxit ta’sirida shaxsiy taraqqiyotda amalga oshishini ko‘rsatadi. Genotipni fenotip yordamida qisman baholash mumkin. Har bir avlod bitta genni otadan, bittani onadan oladi.

Mendel monogibrid duragaylashni ifodalaydigan sxemasida sariq gulli no‘xatning ma’lum bir juft xromosomasida 2 dominant gen AA, oq gulli no‘xatning shunday bir juft xromosomasida ham gulga oq rang beruvchi 2 ta retsissiv gen aa bo‘ladi. Ota-ona organizmlar meyoz bo‘linish yo‘li bilan gametalar hosil bo‘lishida har bir jinsiy hujayraga har juft xromosomaning faqat bittasi kiradi. Natijada sariq gulli no‘xatning barcha gametalari gulga sariq rang beruvchi A genli xromosomaga, oq gulli no‘xatning barcha gametalari oq rang beruvchi a genli xromosomaga ega bo‘ladi. Chatishtirishda erkak va urg‘ochi gametalar qo‘shilganda birinchi bo‘g‘in duragaylardagi xromosomalarning biri A, ikkinchisi a genli bo‘ladi. Natijada sariq rang beruvchi dominant A, oq rang beruvchi retsissiv gen a dan ustun chiqadi. Birinchi bo‘g‘in sariq (Aa) rangli bo‘ladi. Kichik a - retsissiv belgi keyingi avlodlarda nomoyon bo‘ladi.

Chatishtirishda gametalarning qo‘shilish imkoniyatlarini angliyalik olim R.Pennet ishlab chiqqan katakda ifodalanadi. Kataklarning yukori gorizontal qismiga erkak jinsning, chap yonboshidagi vertikal qismiga urg‘ochi jinsning gametalari, kataklar ichiga esa gametalarning qo‘shilish imkoniyatlari yoziladi.

O’ta va onadagi bir xil irsiy faktorlarni, ya’ni genlarni olgan yoki bir xil genlarning (AA va aa) qo‘shilishidan rivojlangan zigotalar gomozigota deyiladi. Har xil genlarning (Aa) qo‘shilishdan rivojlanadigan zigotalar geterozigota deyiladi. Gomozigota organizmlar turg‘un bo‘ladi, kelgusi bo‘g‘inlarda belgilar bo‘yicha ajralmaydi, geterozigota organizmlar ajraladi.

O‘zidan changlanadigan o‘simliklar avlodi gomozigota (AA yoki aa) chetdan changlanadigan o‘simliklar avlodi va duragay organizmlar geterozigota (Aa) bo‘ladi. Gomo- va geterozigota termini genetikada keng qo‘llanilib, uni 1902 yilda birinchi bo‘lib fanga V. Betson kiritgan.

Keskin farq qiladigan juft belgilarni rivojlantiradigan genlar allel genlar deb ataladi. Misol: no‘xat urug‘iga yashil va sariq rang beruvchi genlar juft bo‘lib, allel genlar xisoblanadi. Mendel monogibrid duragaylashdan quyidagi irsiyat qonunini aniqladi.

1. Birinchi bo‘g‘in duragaylarida 1 juft alternativ belgilardan biri dominant, 2-retsissiv bo‘lib retsissiv belgi yuzaga chiqmaydi. Bu dominantlik yoki Mendelning birinchi qonuni deyiladi.

2. Ikkinchi bo‘g‘inda ham dominant, ham retsissiv belgiga ega bo‘lgan organizmlar paydo bo‘lib, birining ikkinchisiga nisbati 3:1 bo‘ladi. Bu hodisani 1900 yilda Gugo de Friz ajralish qonuni deb atadi. Keyinroq Mendelning 2-qonuni deb ataladi. Retsissiv belgiga ega bo‘lgan bo‘g‘inlar o‘zaro chatishtirilsa, keyingi bo‘g‘inlarda o‘zgarmaydi.

Takroriy va tahliliy chatishtirish. Ikkinchi bo‘g‘in geterozigota organizmlarning belgilar bo‘yicha ajralishining asosiy sababi shundaki, juft genlar duragayda saqlanib, jinsiy hujayralar hosil bo‘lishida ular har xil gametalarga tarqaladi. Hosil bo‘ladigan jinsiy hujayralarga har bir juft gendan faqat bittasi beriladi. Mendel buni tekshirish uchun duragayni takror chatishtiradi. Buning uchun duragayni gomozigota holidagi boshlang‘ich formadagi ota yoki ona bilan chatishtiradi.

Birinchi bo‘g‘in duragayni gomozigota holdagi (dominant yoki retsissiv) boshlang‘ich forma (ota yoki ona) bilan chatishtirish – takroriy to‘yintiruvchi chatishtirish, ya’ni bekkros deyiladi. Formulasi Aa x AA yoki Aa x aa bo‘ladi. Birinchi bo‘g‘in (Aa) duragayni dominant allelga ega bo‘lgan gomozigota forma (AA) chatishtirilganda tashqi ko‘rinishi bir xil avlod olinadi.

Boshlang‘ich formalarning barcha gametalari dominant allel A ga ega bo‘ladi, duragayda esa A va a allelga ega bo‘lgan 2 ta gameta hosil bo‘ladi. Natijada hosil bo‘lgan avlodning genotipi 2 Aa: 2 AA yoki 1:1 nisbatda ajraladi, fenotip bo‘yicha esa ajralmaydi (1:0). Genetik tekshirish uchun birinchi bo‘g‘in (Aa) duragayni retsissiv (aa) gomozigota forma bilan chatishtirish (Aa x aa) tahliliy chatishtirish deyiladi. Olingan avlod 1Aa: 1aa nisbatda ajraladi. Tahliliy chatishtirish 2 xil gametaning teng nisbatda hosil bo‘lishini isbotlaydigan dalil xizmat qiladi.

Chala dominantlik. Hayvon va o‘simliklar ustida olib borilgan tajribalarda birinchi bo‘g‘in duragaylarida chala dominantlik hodisasi aniqlandi. Bunday hodisa Mendel tajribalarida ham kuzatildi. Ya’ni birinchi bo‘g‘in duragaylarida ota yoki onaning belgilari to‘liq ko‘rinmaydi. Faqatgina ota yoki onaga ozgina o‘xshaydi. Misol: oq va sariq gulli nomozshomgul chatishtirilib pushti gulli duragay olinadi. Bunda ikkinchi bo‘g‘in duragayning fenotip bo‘yicha ajralishi (3:1) genotip bo‘yicha (1:2:1) ajralishga mos kelmaydi. Chunki geterozigota (Aa) gomozigotadan (AA) tashqi ko‘rinishi bilan farq qilmaydi. Chala dominantlikda 2-bo‘g‘inida duragaylarning belgilar bo‘yicha fenotip va genotip ajralishi bir xil bo‘ladi. Ya’ni dominant gomozigota (AA) geterozigota (Aa) dan farq qiladi. Nisbat quyidagicha bo‘ladi: 1 (AA) sariq: 2 (Aa) pushti: 1 (aa) oq gulli, shartli ravishda sariq - dominant, oq esa - retsissiv deb olinadi. Chala dominantlikni to‘la dominantlikdan ajratish uchun harflar ustiga chiziq qo‘yiladi. Masalan: (Āa).

Diduragay chatishtirish. Bir-biridan 2 juft alternativ belgilari bilan farq qiladigan organizmlarni chatishtirish diduragay chatishtirish deyiladi. Mendel o‘z tajribalarida 3-qonuniyatni ham ochib, har xil juft belgilarning bir-biridan mustaqil ravishda nasldan-naslga berilish qonuni deb atadi. Buni quyidagi tajribada tekshirdi, ya’ni sariq - sillik va yashil - burushgan gomozigota no‘xatlarni oldi. Birinchi bo‘g‘in sariq silliq bo‘ldi. Sabab sariq rang - yashildan, silliq - burushgandan ustun keldi.

Bu yerda sariq rangning dominanti - A, silliqligining dominanti - B yashil rangning retsissivi – a, burushganlikning retsissivi - v bo‘lsa, ona o‘simlik genotipi AAВВ, otaniki esa aavv bo‘lib, bular AВ, av gametalar hosil qiladi. Birinchi bo‘g‘inda genotip AaВв bo‘lib, 2 juft allel genlar bo‘yicha geterozigotadir. Mendel birinchi bo‘g‘in duragaylarning ikki gen bo‘yicha geterozigotaligini aniqlash uchun taxliliy chatishtirish o‘tkazdi. Buning uchun birinchi bo‘g‘in duragayni 2 ta retsissiv belgisi bo‘yicha gomozigota bo‘lgan aavv forma bilan chatishtirib ko‘rdi. F2 duragayda meyoz natijasida AВ, aВ, Aв, aв kabi 4 ta gameta hosil bo‘ldi. Gomozigota aavv forma bir xil av gameta hosil qildi. Birinchi bo‘g‘in duragay (Aa, Вв) retsissiv gomozigota aaвв forma bilan chatishtirilganda, gametalar teng imkoniyatlarda qo‘shilishi natijasida 4 xil zigota AaВв: aaВв: Aaвв: aaвв hosil bo‘ladi.

Digibrid chatishtirish

Takroriy yoki tahliliy chatishtirish
Р. ААВВ х аавв

Gam. АВ х ав


F1 АаВв


P АаВв х аавв

Gam. АВ ав

Ав

Вa

ав

F1 АаВв, Аавв, Bаaв, аавв

1   2   3   4



Похожие:

Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild iconInformatika va hisoblash texnikasi asoslari fanidan bosqichli nazorat 8-sinf Tushuntirish xati
«rost» yoki «yolg‘on» mantiqiy qiymatlar, «Yoki»-mantiqiy qo‘shish, «Va»-ko‘paytirish, «Emas»-mantiqiy inkor amali, mantiqiy sxemalar:...
Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild iconOna tili fanidan sho‘ba yig‘ilishlarini tashkil etish
Оna tiliga bergan bu yuksak ta’rifi soha mutaxassislariga, ta’lim xodimlariga juda katta mas’uliyat yuklaydi. Ta’lim­ning ushbu dolzarb...
Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild icon9-Sinf Konistitutsiyaviy huquq asoslari fanidan test savollari

Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild icon8 – sinf “ davlat va huquq asoslari “ fanidan test savollari

Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild iconInformatika va hisoblash texnikasi asoslari fanidan taxminiy ish rejasi

Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild icon9 – sinflar uchun Konstitutsiyaviy huquq asoslari fanidan test savollari

Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild iconMilliy istiqlol g’oyasi va ma’naviyat asoslari fanidan 8 – sinflar uchun iv-chorak Nazorat test savollari

Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild iconДокументы
1. /Arxeologiya asoslari fanidan o'quv-majmua.rtf
Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild iconДокументы
1. /Manaviyat asoslari fanidan uquv qollanma.doc
Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild iconДокументы
1. /MA'NAVIYAT ASOSLARI fanidan ma'ruza matni.doc
Xo‘jamqulov B. E. Genetika va seleksiya asoslari fanidan yig‘ma jild iconДокументы
1. /14.Manaviyat asoslari fanidan uquv qo'llanma.doc
Загрузка...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©uz.denemetr.com 2000-2015
При копировании материала укажите ссылку.
обратиться к администрации