Документы



O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti icon

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti

НазваниеO’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti
страница3/6
Дата07.08.2013
Размер315.8 Kb.
ТипДокументы
скачать
1   2   3   4   5   6
1. /Magistrlik dissirtasiyasi.docO’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti

II Bob.Tarixiy ong va milliy o’zlikni anglash mushtarakligi

2.1. Milliy o’zlikni anglash tushunchasi

"Bosib o’tilgan yo’limizga bir nazar tashlaylik.Agar yaqindagina boshdan kechirgan mashaqqatli kunlarimizni yana bir karra eslasak, shuni yaqqol ko’rish mumkinki, bizlar eng qiyin davrlarda ham o’zimizni dadil tutdik, haqiqat va adolat o’z tarafimizda ekaniga qattiq ishondik"1

Qadimgi yunon faylasufi Fales shunday degan edi: "Eng qiyini - o’zingni anglay olishingdir. o’zligini anglagan shaxs hech qachon to’g’ri yo’ldan adashmaydi. Aksincha unga xizmat qiladi." Bugun chuqur o’zgarishlar davrida yashamoqdamiz. Jamiyatda chuqur ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy jarayonlar kechmoqda. Ayrim huquqbuzarliklar yuz berib, bularga ayrim yoshlar aralashib qolmoqda.Insoniyat yaratilibdiki, u o’zligini anglashga, o’z qimmatini tiklashga intilib, tabiiy mavjudot sifatida oliy qadriyat ekanligini tushunishga urinib keladi. o’zining "men kimman?" degan savolga o’z tarixiy ong, bilimi taraqqiyoti darajasida bu savolga javob topishga harakat qilib keldi. Yoshligidan o’zligini anglashga, o’z qadr-qimmatini anglashga harakat qilib unga intilgan inson yoki bolani kelajakda ma'nan yetuk, mustaqil, jamiyatda kuchli inson bo’lib etishishiga shubha yo’q. o’zligini anglagan kishi olamning rang-barangligi bilan birga hayot mazmunini, o’zining shunchaki tiriklik va mavjudlik belgisi emas, aksincha, tabiatning betakror mo’jizasi ekanligini, shu asnoda inson qadri-qimmatini tobora teranroq anglay boshlaydi. Milliy o’zlikni anglagan kishi esa eng avvalo o’z millatini, o’mishini yaxshi bilgan, uni qadrlay oladigan va ayni paytda uni yangicha sharoitlar va holatlarda boyitib boradigan komil insondir.

Tarixiy bilim doimo jamiyatni o’zligini anglashini, faqat tarixiy istiqbolda tushunishi mumkin. Shaxs, induvid ongida fuqarolik his-tuyg’usi uyg’onishi uchun tabiiyki o’z ildizini uzluksiz izlash bilan doimo mashg’ul bo’ladi. Tarixiy taraqqiyot, tarixiy jarayon, tarixiy voqelik, hodisani bilish yoki ularni mohiyat-mazmunini chuqur anglash shaxs va jamiyat kamolotida tub siljishlarni yuz berishini zaruriy omili bo’lib xizmat qiladi.

Butun tarixni qadimgi davrdan boshlab ilmiy va haqqoniy yoritishiga ehtiyoj mavjud. Boshqalarni unitgan holda faqat o’z tarixiga qiziqish bu favqulodda xavfli va madaniy yakkalanib qolishga va intellektual provensializm kasalligiga mubtalo bo’lib qolishga olib keladi. Hozirgi kunda tarix fanini tushuncha apparatini, tadqiqotlar muammosini faqat vatan tarixi bilan cheklamay, balki jahon svilizasiyasi muammolari taqdiriga qaratish zarur, chunki jahon miqyosida integratsiya jarayoni kuchayib bormoqda. Tarixchilar erkin va istiqbolli fikrlashlari lozimligini Prezidentimiz ta'kidlagan edilar "Tarix xotirasi, xalqning, jonajon o’lkaning davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixini tiklash milliy o’zlikni anglashni, ta'bir joiz bo’lsa, milliy iftixorni tiklash va o’stirish jarayonida g’oyat muhim o’rin tutadi"1.

Tarix fanini tushkinligini bartaraf qilishning shartlaridan biri bu jahon tarixi fanining to’plagan boy tajribasini o’rganish, o’zlashtirishdir. Bizning tarix fanimiz keyingi 20-30 yil ichida jahon tarixi fani to’plagan tajribadan xabarsiz qoldi. Hozirgi kunda tarix va tarix metodologiyasi sohasidagi asarlarni chuqur va har tamonlama tahlil qilish va o’zlashtirish dolzarb bo’lib qolmoqda. Eng asosiysi tarix tafakkuri taraqqiyotidagi yangi an'analarni, yangi yondashuvlar, uni tahlili, sintezida insoniyat amaliyotiga chuqur va boshqacha qarashiga imkon beradigan yangi metodlarni aniqlash maqsadga muvofiq bo’ladi. Jahon tarixi fani erishgan yutuqlaridan xabarsiz qolish, uni o’rganmaslik, uni taraqqiyot darajasidan orqaga qilishga va milliy tarix fanimizni qoloqligiga olib keladi.

Taniqli fransuz tarixchi L. Fevrning fikricha tarixchilar ma'lum davr kishisiga tegishli dunyoqarash usullari, ong ko’nikmalarini aniqlashga intilishlari lozim. Chunki o’z davrining odamlari ularni "avtomatik qo’llab, ular to’g’risida o’ylamay ularni tanqid qilmay qo’llaganlar" . Bunday yondashuv asosida odamlarni ijtimoiy o’zini tutishi bilan mahkam bog’langan ongning yanada chuqurroq qatlamlariga kirishga, bu odamlar o’z irodasidan tashqari gaplashganlari to’g’risida "eshitish" mumkin. Bunday yondashuv davrni so’z lug’atini uni odamlarga xos ramziy xislatini diqqat bilan o’rganishga yordam beradi.Tarix fan sifatida hozirgi jamiyatda tarixni o’rnini tahlil qilishga kirishib, o’tmishda mutafakkirlar uni qanday sharxlaganliklarini esga olamiz.

Qadimgi Rimlik siyosiy arbob Sitseron "Tarix o’qituvchisi" o’tmish vaqtlarni bilish va dunyo mamlakatlarini bilish-insoniyat aqlini bezaydi deb, Alisher Navoiy "o’tmish tarixini o’rganish lozim" deb hisoblagan edilar.

O’tmishda o’tgan tarixchilar tarixni jamiyat taraqqiyotidagi o’rni muammosiga bir necha bor murojaat qilgan edilar; P. M. Karamzin yozgan edi; "Tarix bu xalqlarni muqaddas uyi, ularni borligi va faoliyati kashfiyot va qoidalari ajdodlarning avlodlarga vasiyati;" hozirni va kelajak misolni to’ldirish va tushuntirishdir. V. O. Klyuchevskiy yozgan edi: "Ajdodlarni o’rgana borib, o’zimizni bilamiz, tarixni bilmasdan turib, biz o’zimizni tasodifiy bilmaydigan deb tan olishimiz lozim. Qanday va nima uchun dunyoga keldik, nima uchun yashayapmiz, qanday va nimaga intilishimiz lozim" M. Behbudiy, "qabilasining ismini va yetti otasini otini bilmay turg’onlarni "Qul manqurt""deganlar.

o’tmishda ham, hozirda ham tarixni foydali ekanligi ijtimoiy foydali ekanligiga shubha bilan qaraydigan mumtoz fan vakillari bor. Misol uchun Gegel, Volter, Dekart, Jan Jak Russo va boshqalarni aytish mumkin. Jamiyatda ilgari ham tarixni o’rni va roli to’g’risidagi fikrlarda birdamlik yo’q edi, hozir ham bo’lmaydi. Shu sababli tarixga o’ziga xos ijtimoiy-madaniy noyob hodisa deb qarash lozim.

O’zlikni anglash insonning kamol topishidagi muhim jarayon bo’lib, shaxs o’z xalqini o’tmish tarixi, madaniyatini noyob namunalarini o’rganib ma'lum bir tushuncha hosil qiladi, o’z bilimini oshiradi, dunyoqarashini hosil qiladi. Bu o’z navbatida uni o’zligini anglashiga olib keladi. o’zligini anglagan inson har tomonlama rivojlangan, ongi yuksalgan, insoniy burchi teran anglab yetgan bo’ladi.

O’zligini anglagan induvid o’z oilasi, shahari, viloyati, Vatani taqdiriga befarq bo’lmaydi, ularni taqdiri, ishi uchun o’zini bag’ishlaydi.

Prezidentimizning "o’zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar o’rtasidagi ruhiy-ma'naviy bog’liqlik til orqali namoyon bo'ladi"-degan fikri bejiz emas. O’zbekiston Prezidenti I.A. Karimov "Tarixsiz kelajak yo'q",-deb ta'kidlaganda, ajdodlar ishini davom ettirish, kamchiliklaridan saboq o’zi bir tarbiya jarayonidir. Milliy o’zlikni anglashda tarix fanini ahamiyati, o’rni juda katta. Tarix serqirra, uning bir necha muhim funksiyalari bor. Ana shunday funksiyalardan biri tarbiyadir. Tarix fani awalo o’tmishni qayta tiklash inson ko’z oldida mavhum darajada gavdalantiradi. Uning eng asosiy funksiyalaridan biri ilmiy-amaliy dunyoqarashni shakllantirishdir. Tarixni o’qib-o’rganish tarixiy ongni, tarixiy xotirani shakllanishiga yordam beradi.

Tarixiy ong, tarixiy xotirani shakllanishi uchun tarix darslarini o’qitishning sifati muhim o’rin tutadi. Shu sababli mazmun-mohiyati chuqur bo’lgan tarix darsliklari, o’quv qo’llanmalari hozirgi kunda qimmatli ahamiyat kasb etadLTarixiy o’tmish insoniyat jamiyati paydo bo’lgan vaqtdan o’rganilgani ma'lum. U turli sinfiy, tarixiy, falsafiy diniy va madaniyat nuqtai-nazaridan o’rganiladi. Tarixiy bilimga bo’lgan ijtimoiy tarbiyaga bo’lgan ehtiyoj ham bo’g’langan. Insoniyatning ijtimoiy-tarixiy "xotirasi" o’tmish to’g’risidagi bilim sifatida chiqib, ko’pgina ijtimoiy ahamiyati yurish-turish namunalarini beradi. Tarixiy shaxslarning faoliyatlari, turlitarixiy vaziyatlar, ma'lum bir ziddiyatlarni echish usullari ushbu etnos va ijtimoiy ehtiyojni qondirishga xizmat qiladi.

O’zligini, tarixini bilmagan inson yiki o’sha yurt farzandi men shu farzandi deya olishi mumkinmi? o’zlikni anglamagan bunday insonlar o’z manfati yo’lida har qanday ishga tayyor inson bo’lib yetishishi yoki manna yuksalmagan, o’zi fikri, qadr-qimmatini bilmaydigan bo’lib chiqishi mumkin. Mustamlaka davrida ma'rifat g’oyasini baland ko’tarib chiqqan jadid bobolarimiz Mahmudxo’ja Behbudiy, Munavvar Qori, Abdulla Avloniy, Ishoqxon Ibrat, Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho’lpon, Usmon Nosir kabi bobolarimiz o’z zamonaida bosh ko’tarib xalqimizni yuksaltirishga milliy o’zlikni anglashni naqadar muhimligini yaxshi tushungan holda xalqimizni uyg’onishga chorlaganlar. Jadidlikni taniqli arboblaridan biri M Behbudiy shunday degan edi: Xo’sh bu bobolarimizni bilmagan yoki tariximizni, kelib chiqishimizni bilmagan inson men o’zbek farzandiman deyishi mumkinmi? Shu boisdan har qanday inson o’zligini bilmagan insonlarga saboq bo’lishi, kerak bo’lsa ularga turtki bo’lib ularni yuksalishiga, ularni o’zligini anglashga da'vat qilishlari lozim.

Prezidentimiz I.A.Karimov "Bugun O’zbekistondagi har bir vijdonli insonning muqaddas burchi Mustaqilligimizni mustahkamlash va uni ximoya qilishdir" degan so’zlani aytgan edilar. Albatta o’zligini, o’z qadrini bilgan insongina Mustaqilligimizni saqlab qolishga uni himoya qilishga harakat qiladi. Bundan ko’rish mumkinmi biz yetuk va kuchli xalq ekanligimizni bilishimiz va shu yurt farzandi ekanligimizdan faxrlanishimiz mumkin.Ma'lumki, har bir xalq o’zining milliy uyg’onish ibtido (boshlanish)sida o’zining kelib chiqishi tarixini, qadimiy davlatchilik an'analariniva ma'naviy qadriyatlarini o’ganishga ehtiyoj sezadi”.1

Ma'lumki qadimgi O’rta Osiyto hududida sak, massaget, sug’diy, xorazmiy, baqtriyaliklar tariximizda o’chmas iz qoldirgan. Ularning kelib chiqishi, urf odati, faoliyati, ishlab chiqqan qurollarining qanday darajada rivojlangani haqida qiziqish hosil bo’ladi. Ularning turmush tarzi, o’zligini saqlab qolish uchun dushmanga nisbatan nihoyatda og’ir qahramomona kurashi, to’g’risida ko’p asarlardan bizgacha yetib kelgan. Bu tarixiy manbalarni o’rganish tarixiy ong, tarixiy xotirani uyg’otish va shu asosida individ ongida milliy o’zlikni anglash tuyg’usini shakllantirish demakdir.

Shuning uchun ham, yurtboshimiz I.A. Karimov ta'kidlab o’tkanidek "Bu yorug’ olamda eng buyuk jasorat nima, degan savolga, hech ikkilanmasdan, eng buyuk jasorat - bu ma'naviy jasorat", deb javob bersak, o’ylaymanki,

yanglishmagan bo’ lamiz2.

Har qaysi fuqaro men shu millat farzandi ekanman, millatimizning ibtidosi qayerda?3 degan savoliga javob topishga harakat qiladi.

Shu millat farzandi bo’lgan inson o’z tarixini bilmasdan turib, kelajagini, istiqbolini qura olmaydi. Shu orada yurtboshimiz I.A. Karimovning fikrini misol qilib olsak xato bolmasdi. "Yangisi qurmasdan eskisini buzma" degan fikirlarida bir dunyo fikr borligi shundoqqina ko’rinib turibdi.

Karim Shoniyozovning "O’zbek xalqining shakillanishi jarayoni"ga bag’ishlangan fundamental monografiyasi mazkur muhim va dolzarb muammoni yechish yo’lidagi dastlabki qadam deyish mumkin4.

O’zbekiston zaminida butun islom olamining yuksak e'tirofiga sazovor bo’lgan islom huquqshunosligi va xadisshunosligi bo’yicha Hakim at-Termiziy, Imom Buxoriy, Burxoniddin al-Marg’inoniy kabi yirik mutafakkirlarning yetib chiqqanligi buning yorqin dalilidir1. Yurtboshimiz I.A. Karimov ta'kidlaganidek "Bizning tushunishimizda qotib qolgan eski aqidalardan voz kechish o’ tarixiy o’tmishimizdan voz kechish" degani emas. Bu bir yoqlama va tor fikrlashdan voz kechish demakdir2. Respublikada haqiqatdan ham, uning milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda, xalqning azaliy turmush tarsi, an'analari , urf-odatlari va ko’nikmalarini, mavjud beqiyos tabiiy boyliklarini har tomonlama hisobga olib, yuksaltirish amalda mumrin bo’lib qoldi3.

Millat uni tashkil qilgan individual ongga ta'sir qiladi. Millat faqatgina hukmron temperamentga ega bo’lib qolmay, balki o’z tarixiga ega. Bu tarixni yagona odam o’tib bo’lgan milliy tuyg’u va bu madaniyat darajasi, indivudni ma'lum bir nuqtasigacha bu tarixni ko’radi.

I.A.Karimovning "Millatimizning, xalqimizning o’zligini anglashiga, o’zining milliy qadriyatlarini, urf-odatlarini yo’qotmasdan ularnu tiklab, avaylab, e'zozlab, yangi o’sib kelayotgan avlodga yetkazib berish uchun xizmat qilishi kerak.4"

Vaqtni bilish uni hayot yo’lini barcha nuqtalarida kuchli yo’naltiradi , ko’taradi yoki pasaytiradi. Shu nuqtai-nazaridan jamoa onggi va ma'lum ijtimoiy guruhni ta'siri to’g’risida, uni kayfiyati to’g’risida mushohoda qilish mumkin.

Tarix bilan shug’ullanish lozim. Qaysidir darajada u bizni so’nggi barqarolikni yaratgan hozirgi yashashga yordam beradi. Faqat qo’rquv hissi bilangina, faqatgina navbatdagi yoppasiga bombadan yashirinadigan qochish, qandaydir bir necha soatga saqlanib qolish, bosh ustiga tegishi ko’rinib turgan tom va buzilgan shipni saqalb qolish fikri bilan.

Tarixiy bilim doimo jamiyatni o’zligini anglashini eng muhimi faqat tarixiy istiqbolda tushunish mumkin. Ongida fuqarolik his-tuyg’usi uyg’onishi uchun tabiyiki o’z ildizini uzluksiz izlash bilan doimo mashg’ul bo’ladi.

Yurtboshimizning "o’zlikni anglash milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar o’rtasida ruhiy-ma'naviy bog’liqlik til orqali namoyon bo’ladi1."

Butun tarix qadimgi davrdan boshlab ilmiy va haqqoniy yoritishga ehtiyoj mavjud. Faqat o’z tarixiga qiziqish boshqalarni unitgan holda buv favqulodda xavfli va madaniy yakkalanib qolishga va intelektual provensializm kasalligiga mubtalo bo’lib qolishiga olib keladi. Hozirgi kunda tarix fanini tushuncha apparatini tadqiqotlar muammosini faqat vatan tairxi bilan cheklamay balki jahon svilizasiyasi muammolari taqdiriga qaratish zarur uni vaziyat o’zgardi. Tarixchilar erkin va istiqbolli fikrlashlari lozimligini prezidentimiz ta'kidlagan edilar. Tarix fanini tushkinligini bartaraf qilishning shartlaridan biri bu jahon tarixi fanining juda katta tajribasini o’rganish, to’plaganni o’zlashtirishdir. Bizning tarix fanimiz keyingi 20-30 yil ichida jahon tarixi fani to’plagan tajribadan xabarsiz qoldi. Hozirgi kunda tarix va tarix metodologiyasi sohasidagi asarlarni chuqur va har tomonlama tahlil qilish va o’zlashtirish dolzarb bo’lib qolmoqda.

Eng asosiysi tarix tafakkuri taraqqiyotidagi yangi an'analarni materiallarga yangi yondashuvlar uni tahlili, sintezida insoniyat amaliyotiga chuqur va boshqacha kirishiga imkon beradigan yangi metodlarni aniqlash. Jahon tarixi fani erishgan yutuqlaridan xabarsiz qolish, uni o’zgarmaslik, uni taraqiyot darajasidan orqaga qilishga va milliy tarix fanimizni qoloqligiga olib keladi. "Muayyan tarixiy davrda yashayotgan ayrim kishilar ongning rivojlanishi, o’zining tarixiy hayotini ijtimoiy-iqtisodiy tuzumi bilan harakterlanadi va tarixiy, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitga bog’liq bo’lib, ular bilan belgilanadi. Shuning uchun bilim doimo tarixiydir, hamma narsani bilsih nisbiy, chunki u tarixiy sharoitga bog’liqdir. Lekin, bu tarixiy nisbiy bilimda mutloqiy haqiqat ko’rinishida umumiylik bordir2."

Fevrning fikricha tarixchi ma'lum davr kishisiga tegishli dunyoqarash usullari, ong ko’nikmalarini aniqlashga intilishlari lozim. Chunki, o’z davrining odamlari ularni "avtomatik qo’llab, ular to’g’risida o’ylamay ularni tanqid qilmay qo’llaganlar" . Bunday yondashuv asosida odamlarni ijtimoiy o’zini tutishi bilan

mahkam bog’langan ongning yanada chuqurroq qatlamlariga kirishga bu odamalar o’z irodasidan tashqari gaplashganlari to’g’risida "eshitish" mumkin. Bunday yondashuv davrni so’z lug’atini, uni odamlarga xos ramziy xislatini diqqat bilan o’rganadi.

Tarix fan sifatida hozirgi jamiyatda tarixni o’rnini tahlil qilishga kirishib o’tmishda mutafakkirlar uni qanday sharxlaganliklarini esga olamiz. Qadimgi Rimlik siyosiy arbob Sitsiron "Tarix o’qituvchisi" o’tmish vaqtlarni bilish va dunyo mamlakatlarini bilish-insoniyat aqlini bezadi deb Alisher Navoiy "Otmish tarixini o’rganish lozim" deb hisoblagan edilar.

Yurtboshimiz "Inson o’zligini anglagani nasl-nasabini bilgani sari yuragida vatanga muhabbat tuyg’usi ildiz otib, yuksala boradi. Bu ildiz qancha chuqur bo’lsa, tug’ilib o’sgan yurtga muhabbat ham shu qadar cheksiz bo'ladi"-deb ta'kidlagan edi1.

O’tmishda o’tgan tarixchilar tarixni jamiyat taraqqiyotidagi o’rni muammosiga bir necha bor murojaat qilgan edilar; P. M. Karamzin yozgan edi; "Tarix bu xalqlarni muqaddas uyi, ularni borligi va faoliyati kashfiyot va qoidalari ajdodlarning avlodlarga vasiyati;" hozirni va kelajak misolni to’ldirish va tushuntirishdir. V. O. Klyuchevskiy yozgan edi: "Ajdodlarni o’rgana borib, o’zimizni bilamiz, tarixni bilmasdan turib, biz o’zimizni tasodifiy bilmaydigan deb tan olishimiz lozim. Qanday va nima uchun dunyoga keldik, nima uchun yashayapmiz, qanday va nimaga intilishimiz lozim" M. Behbudiy deb yozgan edi.

O’tmishda ham hozirda ham tarixni ijtimoiy foydali ekanligiga shubha bilan qaraydiga mumtoz fan vakillari bor. Misol uchun Gegel, Kitsshe, Volter, Dekart, Jan Jak Russo va boshqalarni aytish mumkin. Ilgari ham jamiyatda tarixni o’rni va roli to’g’risidagi fikrlarda birdamlik yo’q edi, kecha va hozirgi kunda ham bu holat o’zgargani yo’q. Chunki tarixga fan sifatida qarashda, tarixiy taraqqiyot, tarixiy jarayon, tarixiy progress, tarix qonuniyatlari tushunchalariga turlicha bir-biriga zid qarashlar mavjud. Shu sababli tarixga o’ziga xos ijtimoiy-madaniy noyob hodisa deb qarash lozim.

Yurtboshimiz "Har qaysi xalq mlliy qadriyatlarini o’z maqsad-muddaolari, shu bilan birga, umumbashariy taraqqiyot yutuqlari asosida rivojlantirib, ma'naviy dunyosini yuksaltirb borishga intilar ekan, bu borada tarixiy xotira masalasi

alohida ahamiyat kasb etadi1" - deb ta'kidlagan edi.

  • Demak tarixiy bilim doimo jamiyatni o’zligini anglashini, faqat tarixiy istiqbolda tushunishi mumkin. Shaxs, induvid ongida fuqarolik his-tuyg’usi uyg’onishi uchun tabiiyki o’z ildizini uzluksiz izlash bilan doimo mashg’ul bo’ladi.

  • Tarixiy taraqqiyot, tarixiy jarayon, tarixiy voqelik, hodisani bilish yoki ularni mohiyat-mazmunini chuqur anglash shaxs va jamiyat kamolotida tub siljishlarni yuz berishini zaruriy omili bo’lib xizmat qiladi.

  • O’zlikni anglash insonning kamol topishidagi muhim jarayon bo’lib, shaxs o’z xalqini o’tmish tarixi, madaniyatini noyob namunalarini o’rganib ma'lum bir tushuncha hosil qiladi, o’z bilimini oshiradi, dunyoqarashini hosil qiladi. Bu o’z navbatida uni o’zligini anglashiga olib keladi. o’zligini anglagan inson har tomonlama rivojlangan, ongi yuksalgan, insoniy burchi teran anglab yetgan bo’ladi.

  • Tarixiy ong, tarixiy xotirani shakllanishi asosida o’quvchilarda milliy o’zlikni uchun tarix darslarini o’qitishning sifati muhim o’rin tutadi. Shu sababli mazmun-mohiyati chuqur bo’lgan tarix darsliklari, o’quv qo’llanmalarini yaratish va ulardan foydalanish hozirgi kunda muhim ahamiyat kasb etadi.

  • Tarixiy o’tmish insoniyat jamiyati paydo bo’lgan vaqtdan o’rganilgani ma'lum. U turli sinfiy, tarixiy, falsafiy diniy va madaniyat nuqtai-nazaridan o’rganiladi. Tarixiy bilimga bo’lgan ijtimoiy tarbiyaga bo’lgan ehtiyoj ham bo’g’langan. Insoniyatning ijtimoiy-tarixiy "xotirasi" o’tmish to’g’risidagi bilim sifatida chiqib, ko’pgina ijtimoiy ahamiyati yurish-turish namunalarini beradi. Tarixiy shaxslarning faoliyatlari, turli tarixiy vaziyatlar, ma'lum bir ziddiyatlarni yechish usullari ushbu etnosning ijtimoiy ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi.

  • Xulosa qilib aytganda o’zligini, tarixini bilmagan inson yoki o’sha yurt farzandi men shu yurt farzandi deya olmaydi. O’zlikni anglamagan bunday insonlar o’z manfaati yo’lida har qanday ishga tayyor inson bo’lib yetishishi yoki ma’naviy yuksalmagan, o’z fikriga ega bo’lmagan, o’zini hamda o’z yurtini qadr-qimmatini bilmaydigan kishi bo’lib chiqishi mumkin.

  • Demak, tarixiy ong milliy o’zlikni anglashni tarkibiy unsuri bo’ladi. O’zligini anglagan inson eng avvalo o’z xalqi – millati tarixini bilgan holda tarixiy ong, tarixiy xotiraga ega bo’ladi, buyuk bobomiz Amir Temur aytganlaridek o’zining ongli faoliyati bilan millatning dardiga darmon bo’ladi.



2.2. Tarixiy ong va milliy o’zlikni anglash mushtarakligi

Taniqli olim Ziyo Ko’kalp “Haqiqiy jamiyatgina millatdir” deb aytgan edi. Demak o’zligini anglagan jamiyat bu tarixiy taraqqiyotning barcha bosqichlarida turli ijtimoiy-iqtisodiy siyosiy bo’xtonlar sharoitida o’zini saqlab qola olgan, bu bo’xronlarni boshidan keschirishga bardosh bergan va undada yanada kuchli bo’lib chiqa olgan millatni aytish mumkin. Bu ziddiyatli va doimo bo’xtonlar takrorlanib turadigan tarixiy taraqqiyot jarayonida xalq-millat o’zini qanday saqlab qolishi va undanda kuchli bo’lishi mumkin? Bunday kuchni millat qayerdan oladi? Shu o’rinda Prezidentimizning “Tarixiy xotirasi bor inson-irodali inson. Tarix saboqlari insonni xushyorlikka o’rgatadi”1 degan so’zlarini e’tirof etamiz. Bizning fikrimizcha o’zlikni anglashning mukammalligi yoki zaifligi u yoki bu millatning, u yoki bu ijtimoiy etnik birlikning tarixiy ongi, xotirasini qay darajada rivojlanganiga bog’liq bo’ladi. Tarixiy xotita va tarixiy ong ijtimoiy etnik birlikning ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyoti jarayoni bilan hamohang rivojlanib boradi. Etnik birlik o’z taraqqiyoti jarayonida qandaydir ijobiy natijalarga erishadi. O’zining ijtimoiy-iqtisodiy hayotini shunga mos ravishda tashkil qiladi. Nafaqat ijtimoiy taraqqiyot uning hayot kechirish darajasini balki ma’naviy hayotini ham belgilab beradi. O’z manfaat extiyojlarini moddiy jihatdan qondirgan etnos ma’naviy hayotini ham shu asosda quradi. O’z o’tmishini sarhisob qilgan holda kelajagini belgilaydi. Boshqalar oldida o’z mavqeini asoslash va uni mustahkamlash uchun o’z qadriyatlarini himoya qiladi. Anashu himoya qilish vositasi uning o’tmish tarixini muhim jihatlarini belgilaydigan tushuncha uni tarixiy ongi va xotirasi bo’ladi. Bu kategoriyalar etnosning boshqalar qatorida teng huquqli bo’lish mavqeini tarixan asoslash demakdir. Muqim bir hududda yashab turgan etnos bu joyni o’zini kindik qoni to’kilgan vatani, yurti deb hisoblab, o’zini moddiy va ma’naviy hayoti, turmushi kechadigan joy deb hisoblab, uni ardoqlab, avaylab asraydi. Va bu hududni kelajak avlodlariga qoldirish huquqiga egaligini ma’naviy asoslaydi va ramziy shaklda (yozuv) belgilaydi. Bu yozuvlar rasmiy – huquqiy hujjat tarzida bo’lishi yoki tarixiy voqea, hodisa bayoni sifatida bo’lishi mumkin. Boshqacha aytganda tarixiy ong tarixiy xotira shu tarzda shakllanib millatni o’zligini bilish tuyg’usini keltirib chiqaradi. Bu holni biz shunday tasvirlaymiz: tarixiy ong, tarixiy xotira etnos va milliy o’zlik- jamiyat.

Demak, u yoki bu xalq o’z tarixiy ongi, tarixiy xotirasini uzluksiz rivojlantirib borishi va uni etnos vakillari individlar ongiga singdirishi natijasida ushbu etnos o’z ongida milliy o’zligituyg’usini hosil qiladi. Bu uzliksiz jarayon etnos vakili bo’lgan individ dunyoqarashida alohida his tuyg’u-or-nomus, o’z xalqiga nisbatan hurmat, iftixor va oxir oqibatda millat miqyosida milliy iftixorni shakllantiradi. Milliy iftixor, g’urur xalqni o’z manfaat va extiyojlarini qondirishda, boshqa xalqlar oldida o’z manfaatlarini himoya qilishga mustahkam kuchni hosil qiladi. Bundan tashqari ziddiyatli dunyoda o’z mavqeini saqlab qolish uchun millatni jipslashtiruvchi asosiy omil bo’lib xizmat qiladi. Bu o’rinda Prezidentimizning quyidagi so’zlarini keltirish mumkin: “To’g’i, Movarounnaxr sarhadlariga uzoq tariximiz davomida ne-ne boskinchilar kirib kelmagan, ko’p yillar, balki, asrlar davomida yurtimizda ne-ne o’zga sulolalar hukmronlik qilmagan, deysiz. Bir so’z bilan aytganda, ming yillar davomida yurtimizga kelib-ketganlar ozmi? Erondan Axmoniylar, Yunonistondan Aleksandr keldi, Arabistondan Kutayba, Mug’ulistondan Chingizxon kel­di, rus istilochilari keldi. Lekin xalk, qoldiku. Xo’sh, bunda kanday sir-sinoat bor? Xalq kanday ichki kuch-kudratga tayanib o’zligini saqlab qoldi? Qadim-qadim zamonlardan o’troq yashagani, ilm-ma’rifatga intilgani, buyuk madaniyatga ega bo’lgani, o’z urf-odatlarini muqaddas bilgani uchun emasmi?”1 bundan kelib chiqadiki, millat o’z hududini g’animlardan himoya qilishda o’zining shu hududda muqim yashab turganligi uni ilgari ham dushmanlardan himoya qilgani uning tarixiy ongi va xotirasida saqlab qolganligi uni ma’naviy jihatdan kuch bilan ta’minlaydi. Bizning fikrimizcha tarixiy ong va tarixiy xotira Prezidentimiz aytganidek ajdodlarimiz o’tmishda yaratgan buyuk madaniyatning, muqaddas urf-odatlarni aks etishining bir unsuridir.

Shuningdek hozirgi kunda globallashuv, integratsiya jarayonlarining dunyoni barcha hududlarini jumladan bizni mamlakatimizni ham jadal qamrab olishi, xalqaro, mamlakatlararo ziddiyatlarning keskinlashuvi mamlakatimizni hududimizni yaxlitligiga tahdid solmoqda. G’animlar g’arazli niyatlarda o’tmish tarixni soxtalashtirishga urinmoqdalar. Tarix fani millat va jamiyatni bunday tahdidlardan himoya qilishi, xalqimizni tarixiy ongi va tarixiy xotirasini mustahkamlashi lozim. Bunday vaziyatda Prezidentimiz so’zi bilan aytganda “Har bir xalq o’z tarixini har xil ta’sir va tajovuzlardan asrashi kerak”.2

Tarixiy ong, tarixiy xotira etnosni jipslashtiradigan milliy o’zligini anglashiga xizmat qiladi. Milliy o’zligini anglash tuyg’usi – o’z milliy mansubligidan faxrlanish imkoniyatidir. Milliy o’zligini anglash tuyg’usi o’z millatining boy tarixi, madaniy va manaviy merosidan g’ururlanishdir. Millatga mansublik o’ta nozik va ayni paytda juda murakkab holat. Kishi zarur bo’lganda hayotidagi jamiki ne’matlardan hech og’rinmasdan voz kechish mumkin. Biroq hech kim, hech qachon milliy mansubligidan tonolmaydi. Uni xohlagan paytida xohlagancha o’zgartira olmaydi.

Millatga mansublik xislari insonning qon-qoniga, ming bir hijrasiga singib ketadi. Buni anglamaganlar g’arib va bechoradir.

Milliy o’zligini anglash tuyg’usining yana bir jihati shundaki, u shaxsning eng avvalo qaysidir millatga mansubligi, uning keng imkoniyatlaridan quvona olish fazilatigina emas, balki yashab turgan zaminga, fuqaroligi daxldor bo’lgan mamlakatga munosabat belgisi hamdir.

Milliy o’zlikni anglashda tarixiy xotirani uning tarkibini tashkil etuvchi asosiy unsur deb qat'iy belgilash mumkin:

1   2   3   4   5   6



Похожие:

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand davlat chet tillar instituti

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi samarqand davlat chet tillar instituti

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi davlat universiteti geografiya kafedrasi

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi markazi

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi Samarqand iqtisodiyot va Servis instituti Z. Niyozov, A. Karimova
«Bank ishi», «Moliya va kredit» yo’nalishlari bo’yicha mutaxassislar tayyorlanmoqda
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston Respublikasi Oliy va O’rta Maxsus Ta’lim vazirligi

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston Respublikasi Oliy va O’rta Maxsus Ta’lim vazirligi

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi Namangan Davlat Universiteti
«Milliy istiqlol g’oyasi va huquq ma`naviyat asoslari» yo’nalishi zaruriy mazmuni va bakalavrlarning tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan...
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti
...
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti iconO’zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi navoiy davlat pedagogika instituti
Е s m u r g I ya. Bog’lamlar haqida tushuncha. Bosh va bo'yin sohasiga bog’lam qo’yish
Загрузка...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©uz.denemetr.com 2000-2015
При копировании материала укажите ссылку.
обратиться к администрации