Документы



Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 icon

Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003

НазваниеРуководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003
Дата20.02.2014
Размер317.37 Kb.
ТипРуководство
скачать

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ  ВАЗИРЛИГИ


ТОШКЕНТ ФАРМАЦЕВТИКА ИНСТИТУТИ


ТОКСИКОЛОГИК КИМЁ КАФЕДРАСИ


Саноат фармацияси факультети 3 курс талабалари учун


токсикологик кимё фанидан

маърузалар матни


Тузувчи: фармацевтика фанлари номзоди

Жaлилов Ф.С.


Тошкент  2009


2- МАЪРУЗА


Учувчи заҳарларни сув буғи ёрдамида биологик объектдан ажратиб олишнинг назарий асослари. Заҳарларни сув буғи ёрдамида хайдаб ажратиб олиш. Цианид кислотаси, формальдегид.


^ Маъруза вақти - 2 соат.

Ўқитиш мақсади - Талабаларни сув буғи ёрдамида ажратиб олиш усули ва уни назарий асослари билан таништириш. Учувчи заҳарли моддаларни токсикологик аҳамияти, метаболизми, сифат ва миқдор таҳлили.

^ Маъруза режаси:

1. Аниқланиши шарт бўлган заҳарли моддалар гуруҳи.

2. Заҳарли моддаларни сув буғи ёрдамида ажратиб олишни афзалликлари ва назарий асослари, уларни токсикологик аҳамияти, метаболизми, сифат ва миқдор таҳлили.

Асосий дарсликлар ва ўқув қўлланмалар

1. Икрамов Л.Т. ва б. “Суд кимёсидан практикум”. Тошкент 2007й.

2. Икромов Л.Т ва б. – Суд кимёсидан амалий машғулот., 2005й. Электрон дарслик

3.Крамаренко В.Ф. - Токсикологическая химия, Киев, Выша школа, 1989 г

4. Белова А.В. Руководство к практическими занятием по токсикологической химии. М, "Медицина",1976г.

5.Крамаренко В. Ф. Химико-токсикологический анализ (практикум) Киев, Высша школа, 1982г.

Қўшимча адабиётлар.

1.Лужников Е. Д. Клиническая токсикология. М, "Медицина". 1982г.

4.Байзолданов Т.Б, Байзолданова Ш.Т. Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. – Алматы, 2003.

7.Токсикологическая химия: Учебник для вузов/Т.В.Плетенева, Е.М. Саломатин и др.; под ред. Т.В. Плетеневой. – М.: ГЭОТАР – Медиа, 2005.

8.Clark S. // Isolation and Identification of Drugs. – London: The Pharmaceutical Press, 2004..

9.Токсикологик кимё фани бўйича лаборатория машғулоти учун услубий қўлланмалар:

а) Биологик объектдан сув буғи ёрдамида ажратиб олинадиган заҳарли моддалар. Тошкент, 2008й.

б) Қутбли эритувчилар ёрдамида ажратиб олинадиган моддалар. Тошкент, 2008й.

10.www.ziyonet.uz

11. www.tokschem.zn.uz

12. www.sudmed.ru

13. www.rc-sme.ru


Биологик объект таркибидан сув буғи ёрдамида ажратиш мумкин бўлган заҳарли моддалар гуруҳига осон учувчи, очиқ ҳавода тез буғланувчи турли моддалар киради. Шунинг учун улар ўз кимёвий тузилишига кўра бир неча синфларга мансубдирлар. Биологик объект таркибидан сув буғи ёрдамида ҳайдаб ажратиб олиш мумкин бўлган кимёвий бирикмалар ичида маълум даражада токсикологик аҳамиятга эга бўлганлари қуйидагилар:

1. Кислоталар: цианид ва сирка кислоталари.

2. Алдегид ва кетонлар: формалдегид ва ацетон.

3. Спиртлар: метил, этил, пропил, бутил, амил спиртлари ва этиленгликол.

4. Галоген сақловчи органик бирикмалар: хлороформ, хлоралгидрат, углерод (IV) -хлорид, дихлорэтан ва гексахлоран.

5. Ароматик углеводородлар: бензол, толуол, ксилоллар.

6. Ароматик углеводородлар ҳосилалари: фенол, крезоллар, анилин, нитробензол, салицил кислотаси.

7. Олтингугурт сақловчи моддалар: углерод (IV) сулфиди.

8. Металлорганик бирикмалар: тетраэтилқўрғошин

9. Анорганик моддалар: фосфор ва унинг бошланғич оксидланиш маҳсулотлари: гипофосфит ва фосфит кислоталари, водород фосфиди.

10. Алкалоидлар: никотин, анабазин, кониин ва ҳоказолар.

Юқоридаги бирикмалар тузилиши ва функционал гуруҳлари бўйича турли физик-кимёвий хоссаларга эга, аммо улардаги умумийлик уларни учувчанлигидир. Булардан 13 моддага тўлиқ кимё токсикологик экспертизасини ўтказишда текширув олиб бориш зарурлиги ЎзССВ нинг 551 буйруғида кўрсатиб ўтилган. Бу моддаларни биологик объектлардан ажратиб олишда ҳайдаш (дистилляция) усуллари қўлланилади.

Ҳайдаш усуллари - оддий, вакуум ёрдамида ёки сув буғи ёрдамида ҳайдаш усулларига бўлинади.


^ УЧУВЧИ ЗАҲАРЛИ БИРИКМАЛАРНИ БИОЛОГИК ОБЪЕКТЛАРДАН АЖРАТИБ ОЛИШНИНГ НАЗАРИЙ АСОСЛАРИ




1-расм. Моддани қайнаш ҳароратини босимга боғлиқлиги
Оддий ҳайдаш - моддаларга юқори иссиқлик таъсирида бажарилади. Бунинг учун текширилувчи объект Вюрца колбасига солиниб, колбани оғзи тиқин орқали совутгичга улангач, қум ёки ёғ солинган идишга туширилиб қиздирилади. Иссиқлик таъсирида учувчан модда буғ ҳолига ўтиб, совутгичда совитилиб, йиғиб олувчи идишга йиғилади. Бу усул ёрдамида учувчи бирикмаларни объектдан ажратишда моддалар буғ ҳолига ўтиши учун уни қайнаш ҳароратигача қиздириш керак.

Қайнаш бу модда буғ босими билан атмосфера босими тенглашганда содир бўладиган физик ҳолатдир. Моддани қайнаш ҳарорати босимга тўғри пропорционал бўлиб, босим ошиши билан қайнаш ҳарорати ҳам ортади. Уни 1-расмдаги чизма ҳолида тасвирлаш мумкин.

Вакуум ёрдамида ҳайдаш- юқори ҳароратда парчаланувчи бирикмаларни, паст босимда вакуум ҳосил килиб ҳайдаш мақсадга мувофикдир. Бу усулда ҳам юқоридаги каби Вюрца колбасида совутгич ёрдамида ҳайдалади, фақат йиғиб олувчи идиш вакуум ҳосил килувчи сувли ёки бошқа ҳавони сўриб олувчи насосларга уланади ва бир-бири билан герметик бириктирилади.

Кимё токсикологик таҳлилида айрим учувчан моддалар микродиффузия усулида ҳам ажратиб аниқланади.


Сув буғи ёрдамида ҳайдаш

Моддаларни сув буғи ёрдамида ҳайдаш кимё фанида аввалда маълум. Сув буғи билан ҳайдаш бошқа кўпгина кимёвий усуллар, чунончи қайта кристаллаш, сублимациялаш билан бир қатор кимёвий моддаларни тозалаш учун қўлланиб келинган ва бу усул кимё саноатида ҳозир ҳам ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ. Бундан ташқари, сув буғи ёрдамида ҳайдаш усули фармация саноатида эфир мойларни доривор ўсимлик қисмларидан ажратиб олишда ҳам асосий усуллардан бири ҳисобланади.

Сув буғи ёрдамида ҳайдаш усули суд кимёси амалиётида заҳарли учувчи моддаларни биологик объектдан ажратиб, дистиллят таркибига ўтказишда асосий усулдир. Текширилувчи мурданинг ички аъзоларидан, овқат маҳсулотларидан ва бошқа шунга ўхшаш ашёвий далиллар таркибидан учувчи заҳарли моддаларни сув буғи ёрдамида ҳайдаб олишда дистиллятга ўтадиган заҳарли модда ёт моддалар сақламайди, юқори ҳароратда қайнайдиган заҳарли моддалар нисбатан паст ҳароратда дистиллят таркибига ўтишга имконият туғилади.

Бунга сабаб кўпчилик заҳарли моддаларнинг сув билан қўшилиб азеотроп аралашмалар ҳосил қилишидир. Заҳарли моддаларни ашёвий далил таркибидан сув буғи ёрдамида ажратиб олишда юқори ҳароратда тез парчаланиб кетадиган баъзи моддалар (масалан, тетраэтилқўрғошин) ўз хоссаларини сақлаб қолади. Айрим спиртлар, ацетон, сирка кислотаси каби сув билан азетроп аралашма ҳосил қилмайдиган моддалар ҳам сув буғи билан ҳайдалади.

Сув билан аралашмайдиган ва айни вақтда заҳарли ҳисобланган баъзи моддалар (толуол, нитробензол, дихлорэтан) ҳам сув буғи ёрдамида жуда осон ва паст ҳароратда ҳайдалади.

Сув билан ўзаро аралашмайдиган моддаларни сув буғи ёрдамида ҳайдаш. Бир-бири билан аралашмайдиган ва ўзаро кимёвий таъсир этмайдиган икки суюқлик аралаштирилганда, устма-уст икки қават ҳосил бўлади ва бир суюқликнинг буғланишига иккинчи суюқлик ҳеч халақит бермайди. Бундай аралашма қиздирилганда бир-бирига боғлиқ бўлмаган ҳолда буғланади ва ҳар бир суюқлик ўзича буғланиб, буғлар умумий босими иккала суюқликнинг тоза ҳолдаги буғ босимлари йиғиндисига тенг бўлади ва у атмосфера босимига тенглашганда қайнаш жараёни юз беради:

P = P1 + P2


Бунда Р – буғнинг умумий босими; Р1 - тоза ҳолдаги биринчи суюқлик (масалан, сув) буғининг босими; Р2 - тоза ҳолдаги иккинчи суюқлик буғи босими.

Мисол тариқасида бензол ва сув аралашмасини кўришимиз мумкин, улар бир-бири билан деярли аралашмайди. Нормал атмосфера босимида тоза бензол 80,2º да, тоза сув эса 100º да қайнайди, лекин бензол билан сув аралашмаси 69,25º да қайнайди, чунки бу ҳароратда сув буғи 225,1 мм, бензолники эса 534,9 мм симоб устунига тенг, буларнинг йиғиндиси: 534,9 + 225,1=760 мм. Бу нормал шароитдаги атмосфера ҳароратига тенгдир.

Шунинг учун бир-бири билан аралашмайдиган суюқликларнинг қайнаш ҳарорати, айрим ҳолда олинган моддалар қайнаш ҳароратидан паст бўлади.

Бир-бири билан аралашмайдиган суюқликларни сув буғи ёрдамида ҳайдалганда олинаётган дистиллятда аралашмаган икки қатламли суюқлик ҳосил бўлади, улардан бири сув, иккинчиси сув билан аралашмаган моддадан иборат бўлади.

Айрим ҳолларда дистиллят икки қатлам ҳосил қилмаслиги ҳам мумкин, бу ҳолат сув буғи билан ҳайдаш натижасида азеотроп аралашма ҳосил бўлгани билан изоҳланади.

Азеотроп аралашмалар ва уларни сув буғи ёрдамида ҳайдалиш назарияси. Азеотроп аралашмалар деб, бир-бири билан аралашадиган ва ўзаро ажралмасдан қайнайдиган ҳамда буғланганда буғ таркибида ҳам ўзаро тенгликни сақловчи суюқликлар тушинилади. Азеотроп аралашмаларни ажралмасдан қайновчи суюқликлар деб ҳам номлаш мумкин.

Азеотроп аралашма ҳайдалганда уларни дистиллятдаги таркиби ўзгармайди. Шу туфайли сув буғи билан ҳайдаш усули уларни бир-биридан тўлиқ ажратмайди. Масалан: азеотроп ҳайдалишда хлороформ - 2,5%, тўртхлоруглерод - 4,1%, дихлорэтан - 19,5%, этил спирти - 4,5%, пропил спирти - 28,3%, фенол - 91% сув билан бирга қўшилиб ҳайдалади.

1. Азеотроп аралашмалар оддий шароитда бир-биридан ажралмайди, уларни фракциялаб ҳайдаш усулида бир-биридан ажратиш мумкин. Уларни босимни камайтириш ёки ошириш йўли билан ҳам ажратилади. (Масалан: босимни 100 мм симоб устунига камайтириб, ҳайдаш (вакуум) 95% этил спиртини концентрациясини 99,6 % гача ошириш мумкин.

2. Азеотроп аралашмаларни кимёвий усул билан бир-биридан ажратиш мумкин. Масалан: абсолют спирт олиш учун натрий металидан фойдаланилади.

Токсикологик аҳамиятга эга бўлган ҳамда сув буғи ёрдамида ҳайдалганда азеотропик таркиб ҳосил қилувчи моддалар тўғрисидаги маълумот 1- жадвалда келтирилган.

Сув билан ҳайдаш натижасида сув билан ёмон аралашадиган ёки қисман аралашадиган азеотропик аралашмалар ҳам ҳосил бўлиши мумкин.


1-жадвал

^ Сув (биринчи таркиб) ва мувофиқ модда (иккинчи таркиб) сақловчи

икки таркибли азеотропик аралашмалар




Азеотропик аралашмани иккинчи таркибига мувофиқ моддалар

Азеотропик эритма

Номи

Соф ҳолдаги қайнаш ҳарорати, оС

Қайнаш ҳарорати, оС

Таркибидаги сув миқдори, %(оғирлик)



Анилин

184,35

75,0

81,8



Бензол

80,2

69,25

8,83



1,2-дихлорэтан

83,5

71,62

8,2



1,4-диоксан

101,32

87,2

18,0



Диэтил эфири

34,5

34,15

1,26



о-кризол

191,0

99,07

90,8



м-ксилол

139,1

94,5

40,0



Нафталин

218

98,8

84,0



Никотин

246

99,85

97,48



Нитробензол

210,85

98,6

88,0



Пиридин

115,3

93,6

41,3



Углерод (IV)сулфиди

46,5

43,6

2,0



Амил спирти

137,8

95,8

54,4



Бутил спирти

117,4

92,7

42,5



Изоамил спирти

132,05

95,15

49,6



Изобутил спирти

107,0

89,8

33,0



Изопропил спирти

82,5

80,1

12,0



Пропил спирти

97,5

87,65

28,3



Этил спирти

78,3

78,17

4,0



Толуол

110,6

85,0

20,2



Фенол

182,0

99,52

90,79



Хлоралгидрат

97,75

95,0

7,0



Хлороформ

61,2

56,2

2,6



Углерод(IV)хлориди

76,75

66,0

4,1



Этилацетат

77,15

70,38

8,47


Азеотропик аралашма таркибида сув ўрнида бошқа суюқлик бўлиши ҳам мумкин, шундай азеотропик аралашмалар таркиби ҳамда уларнинг қайнаш ҳароратлари тўғрисидаги маълумот 2 - жадвалда келтирилган.

Икки таркибли азеотропик аралашмалардан ташқари уч таркибли аралашмалар ҳам учрайди. Айрим ҳолларда икки таркибли азеотропик аралашмаларни бир-биридан ажратиш учун учинчи таркиб қўшиш усулидан

2-жадвал

^ Сув сақламаган икки таркибли органик эритувчилар сақлаган азеотропик эритмалар




Таркибга кирувчи моддалар

Қайнаш ҳарорати, оС

Азеотропик эритмадаги А модданинг миқдори, %(оғирлик)

А

модда

Б

модда

А

модда

Б

модда

Азеотропик эритма



Метил спирти

Бензол

64,7

80,2

58,34

39,55



Этил спирти

Бензол

78,3

80,2

68,24

32,37



Этил спирти

Хлороформ

78,3

61,16

59,4

7,0



Углерод(IV) сулфиди

Ацетон

46,25

56,25

39,25

66,0


фойдаланилади. Масалан: этил спирти ва сувдан иборат аралашмага бензол қўшиб чайқатилса, 64,90 қайнайдиган икки қатламли аралашма ҳосил бўлади. Органик қатлам бензол ва сувдан иборат бўлиб, қолдиқда абсолют спирт қолади.


Сув буғи ёрдамида ҳайдаш қурилмаси

“Учувчи” заҳарли моддаларни биологик объект таркибидан ажратиш учун одатда суд кимёси амалиётида сув буғи билан махсус ҳайдаш қурилмасидан фойдаланилади (2-расм).

Қурилма қуйидаги қисмлардан иборат: биринчи қисми- буғ ҳосил қилувчи колба; иккинчи қисми- сув ҳаммомига тушуриб қўйилган юмалоқ колба ва учинчи қисм сув ёрдамида совутиладиган совитгич ва қабул қилувчи колбача.


2-расм. “Учувчи” заҳарларни сув буғи ёрдамида ҳайдаш қурилмаси:

1-буғ ҳосил қилувчи қисми;

2-объект солинадиган колба;

3-сув ҳаммоми;

4- совутгич;

5-қабул қилувчи колба.




1 2 4

3


5


Заҳарли моддаларни объектдан кислотали муҳитда

сув буғи билан ҳайдаш

Буғ ҳосил қилувчи идиш сифатида оловга чидамли шиша (ёки метал) колбадан фойдаланилади ва идишнинг ярмигача тозаланган сув қўйилади, идиш тиқинида иккита ҳимоя ва буғ чиқарувчи найчалар учун тешик бўлиши керак. Улардан каттароғига узун ҳимоя найчаси ўрнатилади, найчани остки қисми деярли идиш тубигача тушиб туриши, юқорида қоладиган қисми эса 50 см дан кам бўлмаслиги шарт. Ҳимоя найчаси буғ ҳосил қилувчи идишдаги сув қаттиқ қайнаб кетганда босимни ва чайқалишни сақлаб турувчи вазифасини бажаради. Идиш ичида босим ортиб кетса сув ҳимоя найчасидан кўтарилади, айрим ҳолларда ундан тошиб чиқиши ҳам мумкин, ундан сақланиш мақсадида аланга пасайтирилади.

Буғ чиқариш учун тўғри бурчак остида бир томони иккинчи томонидан қисқароқ букланган шиша найча олинади ва қисқа томони тиқин остидан 2-3 см чиқариб жойлаштирилади. Найчани иккинчи учи қурилмани объект солинадиган колба найчаси билан резина найча ёрдамида уланади.

Объект солинадиган колба оғзини ҳам иккита букланган найчали тиқин билан беркитилади. Тиқиндаги найчалардан бири колба тубигача етиши керак, найчани иккинчи, қисқа учи буғ ҳосил қилувчи колба найчаси билан уланади. Иккинчи найча эса тиқин остидан 2-3 см чиқиб туриб, иккинчи учи совитгич билан уланади. Совитгичнинг иккинчи томони дистиллятни йиғиб олиш учун мўлжалланган идишлар ичига туширилади.

“Учувчи” моддаларни ажратиб олиш учун олинган объект қиймаланиб колбага жойланади ва сув буғи ёрдамида ҳайдалади. Объект ҳажми колба ҳажмини ярмидан кам бўлиши керак, ҳамда буғ ҳосил қилувчи найча ҳамда совутгич билан уланади, сўнг учувчи моддалар ҳайдалади. Ҳайдаш давомида найча орқали объект орасига бораётган сув буғи совиб конденсатланиши ҳисобига ҳажм кўпайиб кетиши мумкин. Буни камайтириш мақсадида объектли колба тагидан сув ҳаммоми билан қиздирилади. Шунда ҳам қисман конденсатланиш бўлади.

Ҳайдаш тугатилгандан кейин аввал буғ ҳосил қилувчи колба найчаси билан объектли колба найчаси ораси ажратилади, сўнг буғ ҳосил қилувчи идишни қиздириш тўхтатилади. Аксинча, буғ ҳосил қилувчи идиш ичида вакуум ҳосил бўлиб колбадаги субюқлик найча орқали буғ ҳосил қилувчи колбага сўрилиши мумкин. Эҳтиётсизлик туфайли ишни олиб борувчи шахс қайноқ сув билан қўйиб жараҳатланиши мумкин.

Бундай нохушликдан сақланиш учун буғ ҳосил қилувчи идишни буғ чиқарувчи найчаси ҳамда объект солинадиган идишга бириктирилувчи найчалар ўртасига сув йиғувчи (сув ажратгич) мослама ўрнатилиши ҳам мумкин.

“Учувчи” заҳарли моддаларни биологик объект таркибидан ажратиш учун эксперт кимёгар объектни майдалагач, қурилманинг иккинчи қисмидаги- юмалоқ колбага солиб, тозаланган сув ёрдамида қуюқ бўтқа ҳолига етказилади. Аралашмага оксалат ёки тартрат кислота эритмаси қўшиб рН=2,0-2,5 муҳитга келтирилади ва объект таркибида учраши мумкин бўлган, тез учувчи цианид кислотани йўқотмаслик учун колба оғзини олдиндан тайёрлаб қуйилган икки найчали тиқин билан дарҳол беркитилади. Биринчи шиша найчани юқори қисқа томони билан буғ ҳосил қилyвчи колбасининг буғ чиқарувчи найчасига жипслаб бириктирилади. Тиқиндаги иккинчи найчанинг учини эса ичидан совуқ сув ўтказиб турган совутгич билан бирлаштирилади. Совутгичнинг қабул қилувчи колбага тушириб қўйилган томони албатта, колба тагига етиб туриши шарт, акс ҳолда кимёгар осон учувчи моддаларнинг учиб кетганлигини сезмай қолиши мумкин.

Сув буғи ёрдамида учувчи заҳарли моддаларни ҳайдовчи аппарат юқорида айтилгандек қилиб йиғилгач, буғ ҳосил қилувчи идиш ва объект солинган колба остидаги сув ҳаммоми қиздира бошланади.

Учувчи моддаларнинг ҳайдаш эса совутгичдан тушаётган томчилар сонини санаш имкониятини берадиган тезликда бажарилади.

Дистиллятлар идишларга йиғиб олинади. Биринчи дистиллят 3 мл миқдорда, 2 мл 2% натрий ишқори эритмаси сақлаган идишга йиғилади ва совутгич учидаги эгик найча ишқор эритмаси ичига тушиб туриши шарт. Биринчи дистиллят тўлалигича цианид кислотасини аниқлаш учун фойдаланилади.

Цианид кислотаси ишқор билан реакцияга кириб, учмайдиган туз ҳосил қилади.

HCN + NaОН → NaCN + H2O

Сўнг 50 мл ҳажмли тоза идишга 1 ёки 2 қисм 25 мл ҳажмда дистиллят ҳайдаб олинади. Бу дистиллятлар спиртлар, алдегид ва кетонлар, алкилгалогенидлар, ароматик углеводород хосилалари ва бошқа моддаларни аниқлаш учун фойдланилади.

Бу усул ёрдамида этиленгликол, сирка кислотаси, тўртэтилқўрғошин каби моддалар кам миқдорда ҳайдалади. Шунинг учун бундай моддаларни аниқлашда махсус усуллардан фойдаланилади.

Биологик объект таркибидаги учувчи заҳарли модда сифат реакциялари ёрдамида тўлиқ аниқлангач, объектнинг янги қисмидан аниқланган заҳарли модда миқдорини аниқлаш учун алоҳида дистиллят олинади, бунда дистиллят биологик объектдан шу моддага тегишли энг сезгир сифат реакциясини бермагунча ҳайдаш давом эттирилади.

Биологик объектдан заҳарли учувчи моддаларни ажратишда объектни тўғридан-тўғри аппаратнинг иккинчи колбасига солиб, ундан дистиллятни буғ ҳосил қилувчи биринчи колбасиз, қиздириш йўли билан ҳайдаш баъзи заҳарли моддалар объектнинг ўзидаёқ парчаланиб кетишига ва айрим ҳолларда биологик объектдан юқори ҳарорат таъсирида бошқа заҳарли моддаларнинг ҳосил бўлиши сабабли нотўғри натижаларга олиб келиши мумкин.

Заҳарли “учувчи” моддаларни ишқорий муҳитда сув буғи

билан ҳайдаш

Кислотали муҳитда “учувчи” заҳарли моддаларни ажратиб олингач, объектли колба ажратиб олинади ва совитилгач 5% натрий ишқорининг эритмасидан қўшиб, ишқорий муҳитга келтирилади (муҳит индикатор билан текширилади) сўнгра буғ ҳосил қилувчи идишни буғ чиқарувчи найчаси ва совитгич билан юқоридаги тартибда бирлаштирилади. 50 мл ҳажмли ичида 5 мл 0,1 н хлорид кислотаси сақлаган идишларга 3-4 қисм (10-15 мл дан) дистиллятлар ҳайдаб олинади. Ҳайдаш даврида совутгич учидаги эгик мослама суюқлик ичига тушиб туриши керак.

Олинган дистиллят анилин, пиридин, ареколин, кониин, никотин, анабазин, эфедрин, фенамин каби асос хоссасига эга моддаларга текширилади.


Кимёвий моддаларни сув буғи билан ҳайдашда

рН-муҳитининг таъсири

Объектдан сув буғи ёрдамида ҳайдалувчи моддалар кимёвий тузилиши бўйича кислотали, асосли ёки нейтрал хоссали бўлиши мумкин.

Кислота хоссали моддалар кислотали муҳитда сув буғи билан ҳайдалади. Асос хоссали моддалар эса ишқорий муҳитда ҳайдалади. Нейтрал характерли моддалар эса ҳар иккила муҳитда ҳам ҳайдалиши мумкин. Амфотер бирикмаларни максимал ажралиши изоэлектрик нуқтага мос келувчи рН-муҳитида ҳайдалади. Объект рН-муҳитини бундай таъсирини кимёгарлар назарда тутмаса заҳарли моддаларни тўлиқ ажратиб олиб бўлмайди.

Текширилувчи ашёвий далилни сув буғи билан ҳайдаш олдидан унга кучсиз оксалат ёки тартрат каби органик кислоталарни қўшиш ҳам шунга асосланган. Объект шароитини кучли минерал кислоталар қўшиб керакли рН-ни ҳосил қилиш тавсия этилмайди. Бундай жараёнда текширилувчи ашёвий далил таркибида цианид кислота бўлса, тегишли реакциялар ёрдамида парчаланиб, аниқланмаслиги мумкин, чунки у кучли кислоталар иштирокида бошқа янги моддаларга ўтиб қолиши мумкин. Бундай ҳол текширилувчи биологик объект таркибида цианид кислота кам бўлганда алоҳида аҳамиятга эгадир.

Цианид кислотани метаболитланиши қуйидагича бориши мумкин:



Демак, цианид кислотадан чумоли кислота ва аммиак ҳосил бўлиши мумкин экан.

Иккинчи мисол, ашёвий далил таркибида ҳеч қандай заҳарли модда бўлмаганида, объектни минерал кислоталар билан нордонлаштириш натижасида фенол ҳосил бўлиши ҳам мумкин. Маълумки, одам ва ҳайвонлар организмида оқсил моддаларининг алмашиниши натижасида ҳосил бўлган фенолнинг сулфат кислотали ёки глюкронидли конюгати пешоб орқали организмдан ташқарига узлуксиз чиқариб турилади. Ана шундай моддани сақловчи биологик объектга кучли кислоталар қўшилганда, табиий равишда ҳосил бўлган метаболит гидролизланади, натижада кимёгар-эксперт дистиллят таркибидан фенолни аниқлаши мумкин.



Шунга ўхшаш ҳолатларни назарда тутган ҳолда текширилувчи биологик объектни нордонлаштиришда, албатта, кучсиз органик кислоталардан фойдаланиш тавсия этилади.

Аммо айрим заҳарли моддаларни сув буғи ёрдамида ажратиб олишда биологик объект сулфат ва фосфат кислотаси каби кучли минерал кислоталар билан нордонлаштирилиши мумкин.

Масалан: сирка кислотаси билан заҳарланган бўлса, кучсиз кислотали муҳит таъсирида у ионларга осон диссоциаланиши сабабли сув буғи билан деярли ҳайдалмайди. Объектни кучли минерал кислота билан нордонлаштирилса сирка кислотасининг диссоциаланиши тўхтатилади, ҳамда диссоциаланмаган ҳолда сув буғи билан анча осон ҳайдалади.


^ Дистиллят таркибидаги моддаларни фракцион ҳайдаш

Объектдан ҳайдаб олинган дистиллят таркибида моддалар миқдори жуда кам бўлиши мумкин. Бундай ҳолларда заҳарли моддаларни аниқлаб бўлмайди, ҳамда объект чириши натижасида ҳосил бўлган моддалар дистиллят таркибига ўтиб қолиши ва таҳлилга ҳалақит бериши мумкин.

Юқоридагиларни ҳисобга олиб, фракцион ҳайдаш ва моддаларни маълум, бир-бирига яқин ҳароратда ҳайдалувчи компонентларга ажратиш мумкин.

Фракцион ҳайдаш дифлегматор билан таъминланган колбаларда амалга оширилади. Учувчи моддаларни қайнаш ҳароратига монанд ҳолда бир-биридан ажратиш учун фракцион колонкали дефлегматорлар қўлланилади. Фракцион ҳайдаш ёрдамида дистиллятни ёт моддалардан ажратиш ва текширилувчи модда концентрациясини ошириш мумкин.


^ ЦИАНИД КИCЛОТАСИ. HCN

Сувсиз, соф цианид кислота газ ёки рангсиз суюқликдан иборат бўлиб, анча паст ҳароратда, яъни 25,6°С да, қайнай бошлайди. Совутиш натижасида эса -13,3°С да толасимон кристаллар ҳосил қилади, ёқса алангаланади, ўткир аччиқ бодом ҳидли, сув ва спирт билан ҳap қандай нисбатда аралашади, органик эритувчиларда яхши эрийди. Солиштирма оғирлиги 15°С да 0,7 га тенг. Очиқ ҳавода жуда тез учади.

Цианид кислота таркибида, унинг таутомер шакли - изоциан кислота ҳaм бўлади. Бу кислота цианид кислотага қараганда анча заҳарлидир.



Цианид кислота Изоциан кислота

Цианид кислота жуда кучсиз, унинг диссоциация константаси 7,2.10-10 га тенг. Шунинг учун бу кислота тузлари ниҳоятда тез гидролизланади. Гидролизланиш жараёни СО2 гази ва сув буғи иштирокида айниқса тез боради.



Табиатда цианид кислотаси соф ҳолда учрамайди. Сувли эритмаларда тузларидан ташқари цианид кислотани ўзи ҳам ўзгаради.



Цианид кислота ва тузларининг худди ана шу хоссаларига кўра ашёвий далилни тезда таҳлил қилиш тавсия этилади, акс ҳолда биологик объект таркибида цианид кислота ўрнига бошқа заҳарсиз модда ҳосил бўлиб қолиши мумкин.

^ Токсикологик аҳамияти. Цианид кислота ва унинг тузлари жуда кучли заҳарли моддалардан ҳисобланади, улар инсон организмига бошқа ҳар қандай заҳарли моддага қapaгaндa тез ва кучли таъсир қилади.

Цианид кислотаси ҳужайраларда темир моддасини сақловчи нафас олишда қатнашувчи цитахромоксидаза ферменти фаолиятини ишдан чиқаради ва натижада кислородни қондан тўқималарга ўтиш механизми бузилади. Қонда кислород етарли бўлишига қарамасдан ҳужайраларда у етишмайди.

Цианид кислотаси нафас йўли билан ва қисман тери орқали организмга ўтиши мумкин. Цианидлар эса оғиз орқали организмга тушади.

Цианид кислота ва унинг тузлари халқ ҳўжалигида, айниқса, рангли металларни рудалардан ажратиб олишда кенг қўлланади. Чунки цианидлар олтин ва кумуш билан сувда яхши эрувчан комплекс бирикмалар ҳосил қилиш хусусиятига эга.

2Аu + 4NaCN + 2Н2О + O2  2Na[Аu(CN)2 + 2NaОH + Н2О2

2Аu + 4NaCN + Н2О2  2Na[Аu(CN)2] + 2NaОH

Цианид кислота тиббиётда соф ҳолда ишлатилмаса ҳам, унинг баъзи бир бирикмалари қўлланилади. Масалан: 0,1 % цианид кислотани сақловчи аччиқ бодом суви Аquа amygdalarum аmаrarum, симоб (I) –цианид Hydrargyrum суаnаtum ва симоб (II) –цианид Hydrargyrum охусуаnаtum ДФ препаратларидан ҳисобланади.

Калий ва натрий цианидлар – KCN ва NaCN фотография амалиётида ҳам қўлланган. Калций цианамид билан ош тузи қоришмаси (Ca(CN)2 + NaCl) - кимё саноатида қизил ва сариқ қон тузларини ишлаб чиқаришда, қишлоқ ҳўжалигида эса уруғлик донларни дорилашда ишлатилади. Цианплав деб аталувчи модда таркиби 45 % NaCN ва KCN аралашмасидан иборат.

Цианидларга кислота қўшилганда ундан жуда тез цианид кислота ажралади ва оғир заҳарланиш, ҳатто ўлимга сабабчи бўлиши мумкинлигини унутмаслик керак.

Цианид кислота ва унинг тузлари дори тайёрлаш саноатида ҳам хом ашё сифатида қўлланади.

Уй хоналарини дезинсекция ва дезинфекция қилиш мақсадида қоғоз ёки картондан ясалган айрим материаллар цианид кислотага шимдирилади ва осиб қўйилади. Бундай материаллар циклонлар деб юритилади. Циклонлар бўлган хоналарда одамлар кўп туриб қолмаслиги учун уларга огоҳлантирувчи қўланса – буғувчи ҳидли моддалар (масалан, хлорпикрин) қўшиб тайёрланади.

Кўпгина ўсимликларда учрайдиган гликозидлар ҳам ўз таркибида цианид кислота сақлайди, масалан шафтоли, ўрикнинг баъзи аччиқ мағизли хиллари, олча, аччиқ бодом каби мева данакларининг мағзида амигдалин бор. Бу гликозид мағиз таркибидаги эмулсин деб аталган энзим таьсирида цианид кислота, глюкоза ва бензой алдегидига тез парчаланади.



Шунинг учун юқорида кўрсатилган мевалар иштирокида тайёрланган спиртли ичимликлар (вишневка, абрикотин, мараскин, сливянка ва бошқалар) баъзан суд кимёси лабораторияларида цианид кислотани аниқлашда мурдадан олинган объектлар билан бир қаторда ашёвий далил сифатида юборилиши мумкин.

Цианид кислота сақловчи ўсимликлардан яна (Phaseolus lunаtus)-ҳинд ловиясини ва жут ўсимлиги (Linum usitatissimum) урyғидаги гликозидларни кўрсатиш мумкин. Бу гликозидлар гидролизланганда соф цианид кислота, rлюкоза ва aцeтoнгa парчаланади.



Жут уруғи гликозиди - линомарин ҳам худди шу тартибда гидролизланади. Бу моддалардан заҳарланиш ҳоллари ҳам учраб туради.

Цианид кислотаси баъзи бир органик бирикмалар ёнишидан ҳосил бўлиши мумкин. Тамаки тутуни таркибида ҳам учрайди.

Заҳарли циан моддаси табиий, тозаланмаган газ таркибида ҳам бўлиши мумкин. Цианид кислотанинг заҳарли хосилаларидан дициан N  С-С  N, хлорциан - ClCN, бромциан - BrCN ва йодциан - JCN ларни кўрсатиш мумкин. Бу моддалардан айниқса хлорциан кучли заҳар бўлиб, биринчи жаҳон урушида заҳарловчи газ сифатида ишлатилган.

Цианид кислота хосилалари кимё саноатида синтетик толалар, синмайдиган ойналар ишлаб чиқариш ва турли аминокислоталарни сентизлашда кенг кўламда қўлланмоқда. Шунинг учун бу моддалар билан иш олиб бораётган шахсларни тез-тез огоҳлантириб туриш, бундай корхоналарда цианид кислотанинг ҳаводаги концентрациясини узлуксиз текшириб бориш зарур. Корхоналар ҳавосида HCN концентрацияси 0,0005 мг/л дан ошмаслиги керак.

0,05-0,1 г дозадаги цианид кислота одамни ўлдиради, калций цианид учун бу миқдор 0,15-0,25 г атрофидадир. Фармакопея препаратларидан аччиқ бодом суви ҳам одамни ўлдириши мумкин. Бунинг учун 60-100 мл кифоядир. Аччиқ бодом мағзининг 40-60 донаси, болалар учун эса 10-12 донаси худди шундай таъсир кўрсатади. Цианид кислота ва унинг ҳосилалари одамларга жуда тез таъсир этганлиги учун ундан заҳарланганларнинг деярли кўпчилиги ўлади.

Цианид кислота ҳосилаларини билмасдан кўп миқдорда ичиб юборилганда, заҳарланиш ниҳоятда тез боради. Заҳарланишнинг биринчи дақиқасидаёқ жабрланувчи ҳушдан кетади, кўз қорачиғлари кенгаяди, икки-уч марта тиришиб, сўнг ўлади. Агар ичиб юборилган миқдор 0,01-0,02 г атрофида бўлса, заҳарланиш жараёни бир оз чўзилади - бемор 15-20 дақиқа давомида ўлади.

Организмнинг цианид кислота ҳосилалари билан заҳарланиш белгиларини асосан тўрт даврга бўлиш мумкин: биринчи даврда қаттиқ бош оғриғи, бош айланиш, кўнгил айнаш, юракнинг тез уриши, дармонсизлик, кўз хираланиши каби ҳолатлар юз беради; иккинчи даврда нафас олиш қийинлашади, беморда қўрқув пайдо бўлади, ҳуш йўқолмайди; учинчи даврда ҳуш йўқолади ва заҳарланган одам тиришади, тўртинчи даврда нафас олиш жараёни бутунлай тўхтайди ва бемор ўлади.

Мурдани паталого анатомик текширилганда, кўпинча ҳеч қандай характерли аломат аниқланмайди, фақат баъзан мия ва ички аъзолардан тез йуқолиб кетувчи аччиқ бодом ҳиди келиши мумкин. Шунинг учун бундай ҳолларда объектдан цианид кислота учун текшириш масалани тўғри ҳал қилишни бирдан-бир йўлидир.

Суд кимёгари цианид кислотани аниқлаб бериш учун юборилган ашёвий далилларни текширар экан, унинг ниҳоятда учувчи ва беқарор эканлигини назарда тутиши ва таҳлилни тезда бошлаши керак.

Метаболизми. Цианид кислота организмда ва биологик объект таркибида олтингугурт сақловчи моддалар ва қанд бирикмалари билан дарҳол реакцияга киришади, натижада суд кимёси таҳлилларида уни реакциялар ёрдамида аниқлаш мумкин бўлмай қолади.



Суд кимёси амалиётида учраган бир ходисада суиқасд қилинган, жабрланувчи калий цианид берилганда, у ўлимга олиб келган эмас. Аниқланишича, намлик ва ҳаво таркибидаги карбонат ангидриди билан бирикиб калий гидрокарбонат ҳосил бўлган цианид кислота эса ҳавода учиб кетган.

KCN+CO2+H2O=KHCO3+HCN↑


Биологик объектдан кучсиз кислотали муҳитда сув буғи ёрдамида ҳайдаб ажратилади.

Ашёвий далиллар сариқ ёки қизил қон тузлари сақлаган ҳолда, объектни сув буғи билан ҳайдаш нотўғри натижаларга олиб келиши мумкин, чунки юқори ҳароратда бу тузлар таркибидан қисман бўлсада, цианид кислота ажралиб чиқиши мумкин. Шунинг учун бундай ҳолларда ашёвий далил муҳити натрий бикарбонат эритмаси билан ишқорий муҳитга келтирилади ва объект орқали СО2 гази юборилади. Кейин цианид кислотани аниқлаш учун тегишли ишлар олиб борилади.

Цианид кислота ва тузларини биологик объектдан ажратиш учун сув буғи ёрдамида ҳайдаш қўлланилганда, цианид кислотанинг асосий миқдори бир неча дақиқадаёқ дистиллят таркибига ўтади. Дистиллятда цианид кислота кўп миқдорда бўлганда ундан кучсиз аччиқ бодом ҳиди келади.

^ Чинлигини аниқлаш. Цианид кислотани кимёвий йўл билан аниқлаш учун суд кимёси амалиётида қуйидаги реакциялардан фойдаланилади.

1. Берлин зангорисини ҳосил қилиш реакцияси. Ишқорий хоссага эга бўлган биринчи дистиллятга 40% темир (II) - сулфат эритмаси қўшиб, сув ҳаммомида қиздирилади, сўнг кислотали муҳит ҳосил қилинади. Бунда зангори рангли чўкма ёки зангори ранг ҳосил бўлиши текширилувчи эритмада циан аниони борлигини кўрсатади (химизми IV боб §7 да келтирилган )

Реакция давомида FeSO4 ҳарорат таъсирида қисман оксидланиб, Fe2(SO4)3 га ўтади ва у ҳам реакцияда қатнашади. Ортиқча қўшилган реактив ишқор билан тегишли рангли гидроксидларини ҳосил қилиб, реакция натижасига ҳалақит беради.

NaOH + FeSO4  Fe(OH)2 + Na2SO4

3NaOH + Fe+3  Fe(OH)3 + 3Na+

Шунинг учун уни хлорид кислота билан нейтралланади.



Қўшилган HCl ни ортиқчаси берлин зангорисини ҳосил бўлиш реакциясини секинлатиши мумкин.

100 г биологик объект таркибида 1 мг HCN берлин зангорисини ҳосил қилиш реакцияси ёрдамида аниқланиши мумкин.

А. Ф. Рубцовнинг текширишича, берлин зангориси реакция вақтида тезда ҳосил бўлмаслиги мумкин, чунки биологик объектдан дистиллят таркибига ўтган ёт органик моддалар бунга ҳалал беради, шунинг учун тажриба натижасини 24-48 соатдан сўнг кузатиш тавсия этилади.

Текширилувчи намунада цианид кислота миқдори 30 мкг дан кам бўлса, зангори чўкма ўрнига кўкимтир суюқлик ҳосил бўлади.

Цианид кислотани аниқлашда берлин зангорисини ҳосил қилиш реакциясидан фойдаланиш ҳосил бўлган модда цианид кислотага нисбатан жуда хосдир. Реакция маҳсулотини суд аъзоларига таҳлил натижасини ашёвий далили сифатида топшириш имконини бериши билан аҳамиятлидир.

^ 2. Темир роданидини ҳосил қилиш. Цианид тузларига аммоний полисулфид қўшиб қиздирилса роданид ҳосил бўлади ва у FeCI3 билан қизил ранг ҳосил қилади.

KCN + (NH4)2S2  KCNS + (NH4)2S

KCNS + Fe+3  Fe(CNS)3

^ 3. Цианид кислотасини корхона ҳавосида аниқлаш. Цианид кислота ва унинг тузлари билан иш олиб бориладиган корхоналар ҳавосидан HCN моддасини аниқлашда махсус индикатор қоғозлардан фойдаланилади. Бундай қоғозлар таркибида мис сулфати, бензидин ёки рангсиз фенолфталеин сақлайди. Ана шундай қоғозлар хонага осиб қўйилганда цианид кислота таъсирида ўзига хос рангга бўялади. Масалан: реактив сақловчи қоғоз рангини ўзгариши қуйидагича тушунтирилади. Мис сулфат цианид кислота билан реакцияси киришиб, дициан ҳосил бўлиши натижасида ажралган атомар кислород рангсиз фенолфталеинга ёки бензидинга таъсир қилиб қоғознинг рангини ўзгартиради.










Корхона атмосферасидаги индикатор қоғозлар рангли бўялганда, маълум миқдордаги ҳаво ишқор эритмасидан ўтказилади ва кейин бу суюқликни берлин зангориси ҳосил қилиш реакцияси учун ишлатилади.

^ Миқдорини аниқлаш: ашёвий далил чиримаган бўлса дистиллятдан ҳажмий аргентометрик усулда, чириган объектдан эса оғирлик усулида аниқланади. (реакция химизми практикум китобида берилган).

Корхона ҳавоси таркибидаги цианид кислота миқдорини аниқлаш учун колориметрик усул тавсия этилган, булардан бири цианид кислота билан пикрин кислота ишқорий муҳитда ҳосил бўладиган қўнғир-қизил ранг интенсивлигини аниқлашга асосланган:



Иккинчи усул эса цианид кислотадан родан анионини ҳосил қилиш ва у орқали темир (III) -хлорид билан қон рангидаги бирикмага ўтказиб ранг интенсивлигини аниқлашга асосланган. Бу мaқcaд учун цианид кислотали эритмага натрий тетратионат ва ишқор аралашмаси қўшилади:

NaCN + Na2S4О6 + 2NaOH  NaCNS + Nа2S2О3 + Na24 + Н2О

3NaCNS + FеСl3  Fe(СNS)3 + 3NaCl


^ ФОРМАЛДЕГИД ВА ФОРМАЛИН



Формалдегид (чумоли кислотаси алдегиди) уй ҳароратида газсимон модда, жуда ҳам ўткир - бўғувчи ҳидга эга. Метанни чала ёндирилса ва метил спиртини оксидланса формалдегид ҳосил бўлади. Формалдегиднинг сувдаги 36,5-37,5% эритмаси формалин деб аталади. Формалин оддий шароитда рангсиз, ўткир ҳидли, тиниқ суюқликдир. Формалин сув ва спирт билан ҳар қандай нисбатда аралашади. Формалдегид бошқа алдегидлар каби паст ҳароратда яхши полимерланади ва параформалдегид ёки параформ деб аталувчи сувда ёмон эрувчи модда ҳосил қилади.



Бунда ҳосил бўлган полимерлардан бири триоксиметилен (CH2O)3 деб номланади. Триоксиметилен 63-640С эрийдиган модда. Параформалдегидни оддий ёки кислоталар иштирокида қиздирилса, қисман деполимерланиб формалдегидга ўтади.

^ Токсикологик аҳамияти. Формалдегид ҳозирги замон кимё саноатида турли синтетик смолалар, пластмасса туридаги бирикмалар олишда кенг қўлланилмоқда. Формалдегид - формалин, уротропин ва параформ моддаларини ҳосил қилишда бирдан-бир ҳом ашё ҳисобланади.

Кучли антисептик таъсир кўрсатганлиги учун паталогоанатомия лаборатарияларида мурда қисмларидан иборат объект ва препаратларни узоқ вақт ўзгармаган ҳолда консервациялаб сақлаш мақсадида қўлланади.

Формалдегиднинг корхоналар ҳавосидаги рухсат этиладиган энг юқори концентрацияси 0,005 мг/л гa тенг.

Формалдегиднинг юқори концентрацияли эритмасини бирдан қаттиқ хидласа тўсатдан нафас олиш маркази фалажланиб, ўлимга олиб келиши ҳам мумкин. Оғиз орқали организмга тушса оғиз ва қизил ўнгач шиллиқ қаватини куйдиради, кучли сўлак оқиши, чанқаш, қайд қилиш ҳоллари кузатилади.

Формалдегид МНС га таъсир этиши туфайли хушдан кетиш ва тиришиш содир бўлади. Формалдегид жигарга, буйракка, юракка, бош мияга ва ферментлар фаолиятига салбий таъсир этади. 60 - 90 мл формалин ўлимга олиб келади.

Формалин юқумли касаллик билан оғриган бемор кийимларини, идиш-товоқларини дезинфекция қилишда ҳам ишлатилади. Формалдегиднинг кучсиз эритмaси одам жуда кўп терлаганда терига суртиш учун берилади. Формалдегид эритмаси янглишиб спиртли ичимликлар ўрнига ичиб юборилганда ёки у ишлатиладиган кopxoнaлар ҳавосидаги концентрацияси нормадан юқори бўлганда заҳарланиш юз бериши мумкин. Бунда заҳарланган одам кўзидан ёш оқади, бўғилади, йўталади, бир оз ўтгач сўлак оқади, ичи кетади, қорни қаттиқ оғрийди, кўнгил айнийди ва қусади.

Формалиндан заҳарланиб ўлган одам мурдасини суд тиббиёт лабораторияларида паталогоанатомик текширилганда меъда шиллиқ қаватига қон қуйилганлиги, гастрит ва яра ҳосил бўлганлиги кўринади. Формалдегиддан заҳарланиб ўлган одам ички аъзоларидан унинг буғувчи ҳиди келиб туради.

Метаболизми. Oрганизм формалдегид таъсиридан заҳарланганда, унинг асосий қисми оксидланиб СО2 газига айланади, фақат оз қисми ҳеч қандай ўзгаришга учрамай, организмдан чиқиб кетади.



Биологик объектлардан (мурданинг ички органлари, сут, уруғли донлар ва бошқалардан) сyв буғи ёрдамида ажратилади. Формалдегид сув буғи билан қийин ҳайдалиш хусусиятига эга. Буни сувли эритмада қийин ҳайдалувчи метиленгликол ҳосил бўлиши билан изоҳланади.



Биологик объект таркибида формалдегид миқдори етарли бўлса одатда олинган дистиллятдан унинг бўғувчи ҳиди келиб туради.

Формалдегидни иккинчи дистиллятдан текширилади. Биологик объект таркибида (100г) формалдегиднинг сув буғи ёрдамида ҳайдаб аниқланиши мумкин бўлган энг кам миқдари 0,5 мг атрофида.

^ Чинлигини аниқлаш. Суд кимёси таҳлилларида формалдегидни аниқлашда қуйидаги реакциялардан фойдаланилади:

1. Резорцин билан реакцияси. Текширилувчи суюқлик ёки дистиллятга резорциннинг ишқордаги эритмасидан қўшиб сув ҳаммомида қиздирилса қизил ранг ҳосил бўлади.



Реакция сезгирлиги 0,03 мг формалдегидга тенг бўлиб, бу реакция формалдегид учун хос реакция эмас. Хлороформ, хлоралгидрат, сирка алдегиди, акрелеин, фурфурол каби алдегид гуруҳи сақловчи бошқа моддалар ҳам худди шундай ранг ҳосил қиладилар. Реакция ижобий чиқмаса бу формалдегид йўқлигидан далолат беради ва аксинча, реакция натижасида қизил ранг ҳосил бўлиши эритмада фақат формалдегид борлигини билдирмайди. Бундан ташқари, аралашмани қаттиқ қиздириб юбориш мумкин эмас, чунки икки атомли фенол - резорцин жуда беқарор бўлганлиги сабабли юқори ҳароратда рангли маҳсулот ҳосил қилиб қўйиши мумкин. Реакция олиб боришда солиштирувчи тажрибалар ўтказиш тавсия этилади.

^ 2. Опий алкалоидлари билан реакцияси. Формалдегид концентрланган сулфат кислотали муҳитда морфин (ёки унинг хосилалари: кодеин, дионин, героин ва б.) кукуни қўшилса бинафша рангли маҳсулот ҳосил қилади. Реакциянинг сезгирлиги 0,02 мг формалдегидга тенг. Реакция суюлтирилган сулфат кислота иштирокида ранг ҳосил қилмайди.

^ 3. Фуксин сулфит кислотаси билан реакцияси. Фуксин сулфит кислота суюлтирилган минерал кислоталар иштирокида фомалдегид билан характерли пушти рангли модда ҳосил қилади (Шифф реакцияси).

Бошқа алдегидлар ҳам фуксин сулфит кислота билан шундай ранг беради, аммо уларнинг ранги минерал кислоталар таъсирида тезда ўчиб кетади.

Формалдегидни (парафуксин кислота (I) билан фуксин сулфит қислота (II) ёpдaмидa аниқлаш учун намунадаги формалдегид миқдори 0,03 мг дан кам бўлмаслиги керак. Реакция химизми қуйидагича:



Фуксин сулфит кислотанинг формалдегид билан берган ҳосиласи(III) яна бир молекуладан сулфит кислота ангидриди ва формалдегидни бириктириб олади.



Ҳосил бўлган лейко шакли (рангсиз) жуда беқарор бўлганлиги сабабли дарҳол ўзидан бир молекула сулфит кислота ажратиб чиқаради. Натижада молекула таркибида рангли хиноид гуруҳи ҳосил бўлади ва эритма пушти paнгга бўялади:



Формалдегид метил фиолети билан ҳам худди шундай ранг ҳосил қилади. реакция формалдегид учун характерга эга эмас.

4.Хроматроп кислота билан реакцияси. Формалдегид хроматроп кислота ёрдамида ҳам аниқланиши мумкин.






5. Кумуш кўзгу реакцияси. Тоза пробиркага солинган формалдегид эритмасига кумуш нитратнинг аммиакли аралашмаси қўшиб қиздирилса, пробирка деворларида ялтироқ ойнасимон парда ҳосил бўлади. Бу реакция ҳaм формалдегид учун унча характерли эмас, чунки кумyш эритмада бошқа қайтарувчи моддалар бўлган шароитда ҳaм металл ҳолигача қайтарилади.

AgNO3 + NH4OH  AgOH + NH43

AgOH + 2NH4OH  [Ag(NH3)2](OH) + 2H2O

2AgOH  Ag2O + H2O



^ 6. Фелинг реактиви билан реакцияси. Текширилувчи суюқлик таркибида формалдегид бўлса, Фелинг суюқлигидан қизил рангли Сu2О ни чўктиради.

CuSO4 + 2NaOH  Cu(OH)2 + Na2 SO4





Бу реакцияни, юқорида айтиб ўтганимиздек, заҳарли, учувчан моддалар- хлороформ, хлоралгидрат ва алдегид гуруҳи бўлган бошқа моддалар ҳам беради.

Формалдегидни аниқлаш учун тавсия этилган реакциялардан опий алкалоидлари билан концентрик сулфат кислотаси иштирокидаги ва Фуксин сулфит кислота билан олиб бориладиган реакциялар нисбатан сезгир ва хос ҳисобланиб қолганлари эса сезгир ва характерли эмас.

Миқдорини аниқлаш. Текширилувчи дистиллят таpкибида формалдегид кам миқдорда бўлган ҳолларда фуксин сулфит кислотаси билан минерал кислотали шароитда ҳосил бўлган рангли маҳсулотни колориметрик усулда аниқлаш яхши натижалар беради.

Корхоналар ҳавасидаги формалдегидни аниқлаш учун маълум ҳажмдаги ҳаво ютувчи аппарат орқали ўтказилади ва ундаги формалдегид Фуксин сулфит кислата ёрдамида аниқланади.



Похожие:

Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconРуководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003
Барбитуратлар. Токсикологик ва наркологик аҳамияти, умумий характеристикалари. Барбитуратларни умумий, юпқа қатлам хроматографик...
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconРуководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003
Талабаларни (опий) алкалоидларини (морфин, кодеин, дионин, героин, ва мекон кислотаси) ва наркотин, папаверин, промедолларни токсикологик...
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconРуководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003
Хинолин (хинин) ва изохинолин хосилаларига тегишли алкалоидлар. Опий алкалоидлари: морфин, кодеин, наркотин, мекон кислотаси. Қора...
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconДокументы
1. /+ Гарибян Ирина - Руководство к лаб. занятиям по химии (Органика).pdf
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 icon«классификация неорганических веществ» Фергана-2011 год. Аннотация. Конспекты лекций по предмету «Классификация неорганических веществ»
Конспекты лекций по предмету «Классификация неорганических веществ» составили в соответствии с утвержденными учебными программами...
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconРуководство по диагностике, лечению и профилактике язвенной болезни у взрослых в первичном звене здравоохранения
Данное руководство
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconРуководство по диагностике, лечению и профилактике инфекции мочевых путей у взрослых в первичном звене здравоохранения
Данное руководство [25,26,44]
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconРуководство по диагностике, лечению и профилактике хронических гепатитов b и c в первичном звене здравоохранения Этапы оказания помощи
Данное руководство
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconРуководство по диагностике, лечению и профилактике сахарного диабета у взрослых в первичном звене здравоохранения ташкент-2013
Данное руководство
Руководство по токсикологической химии ядовитых веществ, изолируемых методами экстракции. Алматы, 2003 iconРуководство по установке и настройке. Руководство Администратора безопасности
Использование сервисов доверенной третьей стороны в процессах трансграничного информационного взаимодействия: теория и практика
Загрузка...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©uz.denemetr.com 2000-2015
При копировании материала укажите ссылку.
обратиться к администрации